Cultuursensitiviteit
Cultuur is een breed begrip. Het gaat niet alleen om etniciteit en land van herkomst, maar ook om geloof, sociaaleconomische klasse, leeftijd, geslacht en seksuele geaardheid. Deze dingen bepalen samen of iemand zich ergens thuis voelt. In de palliatieve zorg krijgen zorgprofessionals te maken met mensen met uiteenlopende culturele achtergronden. Daarom is cultuursensitiviteit belangrijk, met aandacht voor fysieke, psychische, sociale en zingevings- en spirituele behoeften.
Wat is cultuursensitiviteit in de palliatieve fase?
Cultuursensitiviteit betekent dat je je bewust bent van en aandacht hebt voor de culturele achtergrond van de patiënt en naasten. Het is de basis voor persoonsgerichte zorg. Kijken naar het individu en naar de familie, naar de achtergrond en de persoonlijkheid, de omstandigheden waarin iemand leeft en de levensgeschiedenis van deze mens. Zorgprofessionals hebben een onderzoekende, nieuwsgierige en open houding en realiseren zich dat cultuur een rol kan spelen, net als geloof.
De achtergrond van de patiënt en naasten wordt tijdens het zorgtraject herkend, erkend en verkend en gerespecteerd.
Dit houdt in dat de zorgprofessional openstaat voor verschillende opvattingen over ziekte, lijden, sterven en zorg, en hierover respectvol in gesprek gaat. Dit geldt voor besluitvorming over welke zorg een patiënt wil ontvangen, wie deze moet verlenen en onder welke voorwaarden. Het doel is zorg te bieden die aansluit bij de behoeften van de patiënt en naasten, bijvoorbeeld door aandacht te hebben voor taal, geloof, gebruiken en rituelen. We noemen dit een cultuursensitieve benadering.
Wat is cultuur?
Cultuur ontstaat en ontwikkelt zich door sociale interactie. Cultuur staat niet vast en staat los van mensen en hun gedrag. Het is een uitkomst van een proces waarin mensen zelf betekenis geven aan hun wereld. Culturen zijn divers, zijn constant in beweging en veranderen mee met de tijd. Individuen geven hier verschillende manieren van invulling en vorm aan. Cultuur, geloof, zingeving en spiritualiteit zijn niet hetzelfde maar kunnen elkaar wel overlappen.
Cultuur verandert steeds
Sommige mensen zien cultuur als iets dat vaststaat en steeds wordt doorgegeven. Maar cultuur verandert steeds. Dit gebeurt bijvoorbeeld als mensen met verschillende culturen elkaar ontmoeten en van elkaar leren, maar ook door maatschappelijke en technologische ontwikkelingen. Het is ook belangrijk om je te realiseren dat iedereen een cultuur heeft en niet alleen ‘die ander’.
Ook daarom is het goed je te realiseren dat dé mens met een migratieachtergrond niet bestaat. Binnen de groep mensen met een migratieachtergrond bestaat veel diversiteit (net zoals binnen Nederland). Het is daarom in iedere situatie van belang dat je de patiënt als een uniek individu ziet, open vragen stelt en geen aannames doet voor de ander, om zo onbegrip te voorkomen en een meer inclusieve en effectieve palliatieve zorg te waarborgen.
Waarom is cultuursensitiviteit belangrijk?
Cultuursensitiviteit is voor iedere patiënt van belang, omdat culturele achtergrond altijd meespeelt in hoe iemand ziekte, lijden en zorg beleeft. Dit speelt bijvoorbeeld een rol bij mensen met verschillende achtergronden, van wie het aantal in Nederland groeit: ongeveer 11% van de Nederlandse bevolking is afkomstig uit een land buiten Europa, Noord-Amerika, Australië, Indonesië en Japan, waarvan 250.000 mensen ouder dan 55 jaar. Dit aantal groeit naar verwachting tot meer dan 560.000 in 2050.
Door open te staan voor verschillende opvattingen over ziekte, lijden, sterven en zorg, en hierover in gesprek te gaan, kan zorg geboden worden die aansluit bij de behoeften van de patiënt en naasten. Persoonsgerichte zorg met aandacht voor cultuur en religie draagt bij aan menswaardige, respectvolle en passende zorg in de laatste levensfase.
Ontdek de podcast ‘Interculturele Palliatieve zorg met Mustafa Bulut’ en luister naar rituelen, omgangsnormen en vooroordelen rondom cultuursensitieve zorg.
Pharos heeft zes praatplaten ontwikkeld die je als zorgprofessional kunt gebruiken om op een begrijpelijke manier uitleg te geven over palliatieve zorg: wat als er iemand doodgaat, praten met een geestelijk verzorger, reanimatie, palliatieve sedatie, ademen met hulp van een machine op een IC en euthanasie.
De kaarten zijn beschikbaar in het Nederlands, Mandarijn, Papiaments, Standaard Arabisch en Turks. Ga naar de website van Pharos.
Cultuursensitief werken, hoe doe je dat?
Cultuursensitief werken is een vaardigheid die je steeds verder ontwikkelt. Er is geen vast moment waarop je die volledig beheerst. Cultuursensitief werken is een levenslang proces van reflecteren op je eigen handelen, je eigen cultuur niet als superieur zien en openstaan voor feedback. Dit heet cultural humility: het basisingrediënt voor écht cultuursensitief werken. Daarom bevat onderstaande infographic (klik erop om te vergroten) vragen die uitnodigen tot zelfreflectie op cultuursensitief werken. Beantwoord deze regelmatig voor jezelf en ga hierover in gesprek met anderen. 
Cultuursensitief werken is onderdeel van persoonsgericht werken. Deze benaderingen creëren ruimte voor een echte ontmoeting tussen jou als zorgprofessional en de patiënt en naasten. De patiënt en naasten zijn daarbij een belangrijke kennisbron: zij weten als geen ander welke invloed hun cultuur, ervaringen en context hebben op zorg, welzijn en zorgbehoefte. Zo kun je beter aansluiten bij wat voor de patiënt van betekenis is en passende zorg bieden.
- Je beseft wat cultuur is en hoe dit je relatie met de patiënt kan beïnvloeden. Standaardrecepten voor een cultuur bestaan niet.
- Je kent allereerst je eigen culturele bagage en hoe die je handelen als zorgprofessional beïnvloedt. Cultuur is niet alleen iets van de ander.
- Je erkent dat mensen en de interactie met hen nooit los staan van de maatschappelijke context en geschiedenis. Je bent je bewust van mogelijke ongelijke machtsverhoudingen.
- Je bent nieuwsgierig en onderzoekt wat cultuur betekent in het contact met de persoon tegenover je.
- Je beschikt over de vaardigheden om een goed gesprek te voeren over de invloed van cultuur.
- Je durft kwetsbaar te zijn: je benoemt ongemak, durft fouten te maken en leert daarvan.
Ga naar de website van Pharos voor meer informatie over Interculturele en begrijpelijke palliatieve zorg.
Aan de slag!
- Lees ook Tips en aandachtspunten voor cultuursensitieve voorlichting over palliatieve zorg. Zo communiceer je helder en respectvol, ook bij gevoelige onderwerpen.
- Vertel de patiënt en naasten dat er voor hen begrijpelijke informatie te vinden is op Overpalliatievezorg, tenzij er een taalbarrière is. Dit helpt hen grip te krijgen op hun situatie en keuzes beter te begrijpen.
- Verwijs mensen met een taalbarrière naar Steffie, met info in eenvoudige taal en in meerdere talen. Zo vergroot je hun zelfredzaamheid en verklein je het risico op verkeerde beslissingen.
- Verwijs naar een Centrum voor Levensvragen voor een overzicht van geestelijk verzorgers in de regio. Zo bied je patiënten en naasten steun bij zingevingsvragen en culturele of religieuze behoeften.
- Ben je huisarts? Kijk op huisarts-migrant.nl voor informatie over rituelen rond sterven en rouw bij wereldgodsdiensten. Hiermee toon je respect voor tradities en voorkom je pijnlijke misverstanden.
- Maak bij een taalbarrière gebruik van een tolkentelefoon in plaats van een familielid of naaste als tolk. Zo voorkom je dat belangrijke informatie verkeerd overkomt of dat de patiënt zich niet vrij voelt om alles te zeggen.
- Gebruik onderdelen uit de Pharos-gids over inclusieve zorg met aandacht voor cultuur. Je krijgt concrete handvatten om zorg beter af te stemmen op culturele diversiteit.
- Zorg dat je de sociale kaart van je eigen regio kent, ook wat betreft (multi)culturele centra en zorg- of patiëntenorganisaties. Zo kun je patiënten en naasten gericht doorverwijzen naar ondersteuning die aansluit bij hun achtergrond.
- Bespreek een casus met een collega tijdens het MDO: welke culturele of levensbeschouwelijke achtergrond speelde een rol, en hoe heb je daarop aangesloten? Samen reflecteren versterkt je inzicht en verbetert de kwaliteit van zorg.
- Doe een cursus cultuursensitief communiceren, bijvoorbeeld de e-learning Goed Begrepen of de e-learning Interculturele palliatieve zorg van CME-online. Leer praktische vaardigheden om misverstanden te voorkomen en vertrouwen op te bouwen.
De korte films ‘In gesprek over leven en dood’ helpen zorgprofessionals om op een respectvolle en herkenbare manier gesprekken te openen over wensen en zorg in de laatste levensfase. Ze richten zich op patiënten met een migratieachtergrond en hun families. Ze maken lastige onderwerpen bespreekbaar, bieden inzicht in verschillende perspectieven en ondersteunen het maken van keuzes rond palliatieve zorg, wat leidt tot betere, passende zorg.
De film toont fragmenten uit de laatste levensfase van patiënten en hun familieleden in eigen taal. Er zijn aparte versies beschikbaar voor gesprekken met Antilliaanse, Chinese, Marokkaanse en Turkse migranten.
Zie Voorlichtingsvideo’s ‘In gesprek over leven en dood’