Samen beslissen
Patiënten in de palliatieve fase staan voor grote uitdagingen, waaronder het nemen van belangrijke beslissingen. Zoals de keuze op welke plek de patiënt zorg wil ontvangen en beslissingen over het levenseinde. Voor weloverwogen keuzes die passen bij de waarden, wensen en behoeften van de patiënt en naasten, is het belangrijk om als zorgverlener samen met hen te beslissen. Dit noemen we gezamenlijke besluitvorming. Hierbij is de effectieve communicatie essentieel.
Wat is samen beslissen?
Samen beslissen is het doorlopende proces waarbij zorgprofessionals en de patiënt de zorg afstemmen op de persoonlijke situatie en op de waarden, wensen en behoeften van de patiënt en naasten. Daarbij houden zij rekening met wat binnen de beschikbare zorg- en ondersteuningsmogelijkheden haalbaar is.
Het is een methode van communiceren die je vooral gebruikt bij het nemen van belangrijke beslissingen. Wederzijdse informatie-uitwisseling is hierin een essentieel onderdeel, met name de manier waarop je deze informatie met elkaar deelt. Dit vraagt om empathisch vermogen en specifieke communicatietechnieken: het stellen van vragen, actief en reflectief luisteren, omgaan met stiltes tijdens het gesprek en gebruik maken van verbale en non-verbale communicatie.
Samen beslissen vormt het uitgangspunt voor het proces van vooruit denken, plannen en organiseren (proactieve zorgplanning). Het is de basis voor het proactief zorgplan en een eventuele wilsverklaring.
Download de animatie
Stappen van samen beslissen
- Keuze. Er is iets te kiezen. De zorgprofessional informeert de patiënt dat er een beslissing genomen moet worden en dat de mening en de persoonlijke situatie van de patiënt daarin belangrijk is.
- Opties uitleggen. Wat zijn de opties? De zorgprofessional bespreekt de mogelijkheden en de voor- en nadelen van elke optie. Oók de mogelijkheid om niets doen, niet te behandelen of af te wachten.
- Voorkeuren bespreken van de patiënt. De zorgprofessional en de patiënt bespreken de voorkeuren van de patiënt. De zorgprofessional ondersteunt de patiënt bij het wikken en wegen.
- Besluit nemen. De zorgprofessional en de patiënt bespreken welke rol de patiënt in de beslissing wil spelen, nemen een besluit of stellen het uit en regelen een vervolggesprek.
Het is belangrijk om te weten dat samen beslissen geen vaststaand stappenplan is. Het is mogelijk om terug te komen op een eerder genomen besluit. Samen beslissen is een doorlopend gesprek.
Bron: Stiggelbout, A.M., Pieterse, A.H., De Haes, J.C.J.M (2015). Shared decision making: Concepts, evidence, and practice.
Waarom is samen beslissen belangrijk?
Respect voor de autonomie en eigen regie van de patiënt is één van de kernwaarden van de palliatieve zorg. We bieden palliatieve zorg die past bij de eigenheid en de kwaliteit van leven, zoals de patiënt deze voor zichzelf definieert of ervaart. Als zorgprofessional voorzie je de patiënt en naasten van goede informatie over de verschillende keuzemogelijkheden, consequenties, onzekerheden en verantwoordelijkheden.
Daarnaast is het essentieel om als zorgprofessional goed te luisteren. Bespreek welke waarden, wensen en behoeften in deze laatste periode van het leven belangrijk zijn voor de patiënt.
Ontdek via PalliaPodcast onder meer de podcast 'Samen beslissen’ en luister naar ervaringen van collega's over het onderwerp gezamenlijke besluitvorming.
Wat zijn belangrijke thema's?
Thema’s om als zorgprofessional samen met de patiënt en naasten te bespreken zijn onder meer:
- (niet)-behandelafspraken
- ziekenhuisopnames
- plaats van zorg en sterven
- crisissituaties
- wettelijke vertegenwoordiging in de situatie van (acute) verslechtering en wilsonbekwaamheid
- levenseindebeslissingen
Leg afspraken vast in een proactief zorgplan. Bedenk dat de waarden, wensen en behoeften van de patiënt in de loop van de tijd kunnen veranderen en dat het belangrijk is dat ook andere betrokken zorgprofessionals hiervan op de hoogte blijven.
Effectieve communicatie
- Niet elke patiënt of naaste neemt informatie op dezelfde manier op. Stem je communicatie af op hun behoeften.
- Wil je een patiënt of naaste iets meegeven om zelf te lezen? Verwijs naar Praten over de laatste levensfase met jouw huisarts of Ik wil samen beslissen met mijn arts (Thuisarts.nl).
- Gebruik de terugvraagmethode om na te gaan of je boodschap is overgekomen: vraag de patiënt in eigen woorden te vertellen wat je hebt uitgelegd.
- Werk je met patiënten met kanker? De praatkaarten van Pharos geven eenvoudige uitleg, met een handleiding voor het gebruik ervan in het gesprek.
- Voor patiënten met een migratieachtergrond en hun familie zijn er de films In gesprek over de laatste levensfase van Pharos,
- Wil je als zorgprofessional zelf meer achtergrond en handvatten? Lees Lessen uit gesprekken over leven en dood van Pharos.
- De richtlijn Zorg voor mensen met een verstandelijke beperking geeft praktische aandachtspunten voor samen beslissen bij deze doelgroep. Verwijs de patiënt en/of naasten zelf naar Alles over de dood (Steffie), een website in eenvoudige taal over de dood, uitvaart, verdriet en palliatieve zorg.
Ongeneeslijk, niet uitbehandeld
Wanneer patiënten niet meer te genezen zijn, zijn er nog wel palliatieve behandelingen mogelijk. Een palliatieve behandeling kan gericht zijn op het verlichten van symptomen, het behouden of verbeteren van kwaliteit van leven en/of het verlengen van overleving. Samen beslissen is bij behandelkeuzes belangrijk. Ook bij de keuze om wel of geen palliatieve behandeling te starten of continueren.
Daarbij speelt de afweging tussen de kwaliteit versus de kwantiteit van leven een rol, net als de bijwerkingen van een behandeling of de verwachte klachten bij niet behandelen.
Aan de slag!
- Kennis over de situatie, wensen en behoeften van patiënten is belangrijk om de zorg te kunnen geven die bij iemand past. Vraag daarom altijd door.
- Informeer de patiënt over alle mogelijkheden, de voordelen en nadelen van elke behandeling en hoe een behandeling of medicijn het dagelijks leven van een patiënt kan veranderen.
- Beslisbomen kunnen helpen bij specifieke aandoeningen en bij symptomen die voorkomen in de palliatieve fase. Je vindt beslisbomen op Palliaguide.
- Geef je patiënten de tijd en dubbelcheck of ze de besproken keuzemogelijkheden hebben begrepen. Gebruik bijvoorbeeld de terugvraagmethode: vraag de patiënt in eigen woorden te vertellen wat jullie hebben afgesproken.
- Wees je bewust van je eigen opvattingen over ziekte, zorg en levenseinde. Dit is een eerste voorwaarde om onbevooroordeeld te kunnen luisteren naar welke opvattingen patiënten hebben vanuit hun cultuur of religie over ziekte, zorg en sterven.
- Vertel de patiënt en naasten dat er voor hen informatie te vinden is op Overpalliatievezorg.
- Bespreek een lastige beslissing in het MDO of tijdens de patiëntbespreking: wat had jij nodig om deze patiënt goed te ondersteunen bij het maken van een keuze?