Gezamenlijke besluitvorming
Thema

Gezamenlijke besluitvorming

Gezamenlijke besluitvorming is een methode van communiceren die vooral wordt gebruikt bij het nemen van belangrijke beslissingen. In het proces van gezamenlijke besluitvorming komen de zorgverlener en de patiënt met diens naasten tot besluiten die het beste passen bij de waarden, wensen en behoeften van de patiënt in die fase van zijn leven. Wederzijdse informatie-uitwisseling is hierin een essentieel onderdeel, en met name de wijze waarop deze informatie met elkaar wordt gedeeld.

Contactpersoon
Marjolein Verkammen IKNL (Integraal Kankercentrum Nederland)
Laatst geactualiseerd: 11 januari 2022

Gezamenlijke besluitvorming vraagt om een positieve attitude tegenover het proces op zich, effectieve communicatie, ‘wikken en wegen’, het gebruik van keuzehulpen en opname van waarden, wensen, behoeften en besluiten in het individueel zorgplan. Gezamenlijke besluitvorming vormt het uitgangspunt voor het proces van vooruit denken, plannen en organiseren (proactieve zorgplanning) en het eventueel opstellen van een wilsverklaring. Het moet gezien worden als de basis voor het individuele zorgplan (Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland).

De zorgverlener ondersteunt de patiënt bij het maken van keuzes voor zorg die zijn afgestemd op de persoonlijke situatie, wensen en behoeften. Het geven van goede informatie over de verschillende keuzemogelijkheden, consequenties, onzekerheden en verantwoordelijkheden evenals het goed luisteren welke waarden, wensen en behoeften in deze laatste periode van het leven belangrijk zijn voor de patiënt is essentieel. 

Belangrijke thema’s zijn:

  • levensbeschouwing en culturele achtergrond
  • (niet)-behandelafspraken
  • ziekenhuisopnames
  • plaats van zorg en sterven
  • crisissituaties
  • wilsverklaring
  • wettelijke vertegenwoordiging in de situatie van (acute) verslechtering en wilsonbekwaamheid
  • levenseindebeslissingen
  • nazorg

Leg afspraken vast in een individueel zorgplan. Bedenk dat de doelen, wensen en behoeften van de patiënt in de loop van de tijd kunnen veranderen en dat het belangrijk is dat ook andere betrokken zorgverleners hiervan op de hoogte blijven.

Wanneer patiënten niet meer te genezen zijn, worden arts en patiënt geconfronteerd met moeilijke dilemma’s rondom het wel of niet starten van een behandeling. Door de komst van meer behandelmogelijkheden worden keuzes complexer en moeten verschillende opties tegen elkaar worden afgewogen met verschillende voor- en nadelen. Daarbij speelt ook de afweging tussen de kwaliteit versus de kwantiteit van leven. Een behandeling kan gericht zijn op het verlichten van symptomen, het behouden of verbeteren van kwaliteit van leven en/of het verlengen van overleving. De bijwerkingen van een behandeling of de verwachte klachten bij niet behandelen spelen uiteraard een rol bij de afweging. Door de verschillende behandeldoelen en de beschikbaarheid van meer (op de ziekte gerichte) behandelopties kunnen beslissingen complex zijn.

Gezamenlijke besluitvorming is bij behandelkeuzes belangrijk. Ook bij de keuze om geen behandeling te starten of continueren. Gezamenlijke besluitvorming is een continu proces waarin de arts en de patiënt gezamenlijk bespreken welk medisch beleid het beste bij de patiënt past. Hierbij worden alle opties, voor- en nadelen, patiëntvoorkeuren en omstandigheden meegenomen. Het wederzijds uitwisselen van informatie en de gelijkwaardigheid tussen arts en patiënt staan centraal bij gezamenlijke besluitvorming.

  1. De zorgverlener informeert de patiënt dat er een beslissing moet worden genomen en dat de mening van de patiënt hierin belangrijk is.
  2. De zorgverlener legt de opties uit en de voor- en nadelen van elke optie, inclusies af te wachten of geen ziektegerichte behandeling.
  3. De zorgverlener en de patiënt bespreken de voorkeuren van de patiënt. De zorgverlener ondersteunt de patiënt in het afwegen (deliberatie).
  4. De zorgverlener en de patiënt bespreken in welke mate de patiënt wil meebeslissen, nemen een beslissing of stellen deze uit, en bespreken mogelijk vervolg.

Bron: Stiggelbout, A.M., Pieterse, A.H., De Haes, J.C.J.M (2015). Shared decision making: Concepts, evidence, and practice.

Er zijn vier stappen te onderscheiden. In de eerste stap informeert de zorgverlener de patiënt dat er een beslissing moet worden genomen en dat de mening van de patiënt hierin belangrijk is. Daarbij ligt de nadruk op het gezamenlijke proces en dat ieder zijn eigen inbreng heeft. In de tweede stap worden de voor- en nadelen van de verschillende behandelmogelijkheden besproken en de kansen ingeschat, inclusief het afzien van een ziektegerichte behandeling. De patiënt moet het gevoel krijgen dat er iets te kiezen is. In de derde stap worden de wensen, verwachtingen en zorgen van de patiënt tot de genoemde opties in kaart gebracht. De zorgverlener ondersteunt bij de deliberatie (wikken en wegen). In de vierde en laatste stap wordt de rolvoorkeur van de patiënt verkend en wordt een besluit genomen of uitgesteld. Ook wordt het mogelijke vervolg besproken.

Belangrijk te noemen is dat gezamenlijke besluitvorming geen statische stappen zijn en dat er teruggekomen kan worden op een besluit.


Hulpmiddelen voor zorgverleners, patiënten en naasten bij gezamenlijke besluitvorming

Hieronder staan diverse beschikbare hulpmiddelen rondom gezamenlijke besluitvorming. De hulpmiddelen zijn opgedeeld in hulpmiddelen voor zorgverleners en voor patiënten en naasten

Bij alle hulpmiddelen is aangegeven wie de contactpersoon is en hoe het hulpmiddel in de praktijk wordt ingezet. Het is aan de zorgverlener zelf om in te schatten of het hulpmiddel passend is voor de situatie waarvoor hij/zij het wil gebruiken.

  • 3 goede vragen (Patientenfederatie Nederland e.a.). De 3 goede vragen kunnen helpen om de goede informatie te krijgen tijdens gesprek met de arts.
  • Besluitvorming in de palliatieve fase voor mensen met een verstandelijke beperking (Nivel e.a.).  Een e-book met informatie voor familie en andere naasten van mensen met een verstandelijke beperking. Bij deze brochure is een handreiking en twee besluitvormingskaarten voor zorgverleners beschikbaar.  
  • Consultkaarten (Patiëntenfederatie Nederland en FMS). Voor diverse soorten kanker zijn er consultkaarten die helpen de arts en patiënt en naasten om de keuzes te bespreken voor het vervolgtraject. De kaarten worden ontwikkeld door de betrokken wetenschappelijke vereniging en de betrokken patiëntenvereniging waarbij zij ondersteuning kunnen inschakelen van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten.
  • E-book palliatieve zorg (Patientenfederatie Nederland, PZNL en KNMG). Als iemand ziek is en niet meer beter wordt, komt er veel op een patiënt en zijn naasten af. Hoe wil je de laatste levensfase doorbrengen? Welke opties zijn er om dat zo aangenaam en comfortabel mogelijk te doen? Hoe zorg je ervoor dat hulp- en zorgverleners weten wat de wensen zijn? En wat mag je van welke zorgverleners verwachten? Om helder en toegankelijk antwoord te geven op deze en andere vragen is dit e-book tot stand gekomen.
  • Keuzehulp: Verken uw wensen voor zorg en behandeling op de website van Thuisarts. Deze keuzehulp helpt bij het nadenken over wensen voor zorg en behandeling, en het bespreken en vastleggen daarvan. 
  • Overpalliatievezorg is een website met informatie voor patiënten en naasten over palliatieve zorg. Met een specifieke pagina praten over de laatste levensfase met jouw (huis)arts.
  • Praat op tijd over uw levenseinde (KNMG, NHG en Patiëntenfederatie Nederland). Op deze website vind u het e-book voor patiënten over praten met de dokter over grenzen, wensen en verwachtingen rond uw levenseinde.
  • Samen beslissen (NFK). Deze website van de NFK beschrijft de vier stappen van samen beslissen voor oncologische patiënten.
  • Samen beslissen over je behandeling van kanker.nl. Op deze website vind je informatie en tips voor het gesprek met de arts voor patiënten die te horen hebben gekregen dat ze niet meer beter worden. Ook is er op de website kanker.nl informatie te vinden over kanker, behandelingen en symptomen en een overzicht van lopende studies naar nieuwe behandelingen.
  • Verwijsgids Kanker (kanker.nl) met gegevens van in kanker gespecialiseerde zorgverleners voor aanvullende zorg en ondersteuning.
  • Wensenboekje (Netwerken Palliatieve zorg Twente). Dit boekje is voor mensen die willen nadenken over de laatste levensfase en er baat bij hebben om zaken op te schrijven. Dit boekje bevat handvatten, inspiratie voor gesprekken, tips en ruimte om de eigen wensen op te schrijven.  


Meetinstrumenten

Veel meetinstrumenten die beschreven zijn in de handreiking Meetinstrumenten in de palliatieve zorg dragen bij aan gezamenlijke besluitvorming, omdat ze een algeheel multidimensioneel beeld of juist een specifiek probleem in kaart brengen. Sommige van deze meetinstrumenten worden door de patiënt zelf of de mantelzorger ingevuld, andere door de zorgverlener.


Onderwijs over gezamenlijke besluitvorming

Bij het zelf geven van onderwijs over samen beslissen biedt het onderwijsplatform diverse onderwijsmaterialen. In de opleidingscatalogus staan diverse opleidingen voor deskundigheidsbevordering. 

Onderzoek naar gezamenlijke besluitvorming

Het programma Palliantie. Meer dan zorg is gericht op het behouden of verbeteren van de kwaliteit van leven voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en hun naasten. Een overzicht van de ZonMw-projecten over gezamenlijke besluitvorming staat op de themapagina Palliantieprojecten

Contactpersoon
Marjolein Verkammen IKNL (Integraal Kankercentrum Nederland)
Laatst geactualiseerd: 11 januari 2022
Mail de redactie
Mail de redactie met jouw evenement, jouw nieuws of een tool waar anderen (ook) baat bij kunnen hebben. 'Delen is vermenigvuldigen', zeggen ze wel eens. Maar ook suggesties of klachten over de vindbaarheid van informatie zijn zeer welkom. Met jouw inbreng kunnen we Palliaweb verbeteren.