Complementaire Zorg
Complementaire zorg is een aanvullende zorgvorm binnen de palliatieve zorg, bedoeld om het welbevinden van de patiënt te bevorderen. Denk bijvoorbeeld aan aromazorg, massage en aquazorg. Behandeling van klachten en symptomen in de palliatieve fase kan bestaan uit medicamenteuze en niet-medicamenteuze interventies, al dan niet ondersteund met complementaire zorg. Dit geldt zowel voor lichamelijke als psychische klachten. Het effect van deze zorg op het welzijn van de patiënt wordt regelmatig geëvalueerd en zo nodig aangepast.
Wat is complementaire zorg?
Complementaire zorg is aanvullende zorg op de reguliere medische behandeling of verpleging. Het is geen vervanging, maar een aanvulling die het welzijn van je patiënt kan vergroten. Denk bijvoorbeeld aan massage, aquazorg, aromazorg, luisteren naar muziek, mindfulness en ontspanningsoefeningen. Deze zorgvormen kunnen helpen bij het verminderen van klachten zoals pijn, angst, misselijkheid, slapeloosheid en onrust.
Complementaire zorg richt zich op meer dan alleen de lichamelijke klachten van je patiënt. Het gaat ook om het emotionele, mentale, spirituele en sociale welzijn. Door deze holistische benadering voelen patiënten zich vaak meer gehoord, gezien en gesteund.
Het belangrijkste doel is het verbeteren van de kwaliteit van leven. Complementaire zorg sluit aan bij de persoonlijke wensen en behoeften van je patiënt en kan bijdragen aan zingeving en verwerking van het ziekteproces.
Je bespreekt samen met de patiënt, en eventueel met de naasten, welke vorm van complementaire zorg past bij hun situatie en wie die zorg geeft. Ook naasten kan bepaalde vormen van complementaire zorg geven zoals een handmassage of samen luisteren naar muziek. Evalueer regelmatig het effect op het welzijn en pas de aanpak aan wanneer dat nodig is. Zo bied je zorg die echt aansluit bij de individuele patiënt en de situatie.
Waarom is complementaire zorg belangrijk?
Complementaire zorg is belangrijk omdat het mensen in de palliatieve fase kan helpen zich prettiger en meer ontspannen te voelen. Uit onderzoek blijkt dat deze aanvullende zorg klachten zoals pijn, angst, misselijkheid en slapeloosheid kan verminderen. Patiënten ervaren hierdoor vaak meer rust en een gevoel van eigen regie. Het is belangrijk dat je kijkt naar wat past bij de wensen van de patiënt. Deze zorg moet net als andere zorg veilig en deskundig worden aangeboden, voor sommige handelingen is een extra scholing of training nodig. Evalueer regelmatig samen met de patiënt het effect op het welzijn en pas de aanpak aan wanneer nodig.
Handreiking complementaire zorg
Wil je complementaire zorg veilig en verantwoord inzetten? In de Handreiking Complementaire zorg voor volwassenen en de Handreiking Complementaire zorg voor kinderen vind je praktische informatie over indicaties, contra-indicaties, toepassing en wetenschappelijke onderbouwing van elke interventie. De handreiking helpt je bij het maken van overwogen keuzes, afgestemd op de individuele patiënt.
Voor wie?
Complementaire zorg kan helpend zijn voor alle patiënten (volwassenen en kinderen). Voor naasten kan het prettig zijn om te zien dat de patiënt nog ‘geniet’ van deze aanvullende zorg. Welke vorm je inzet, hangt af van individuele behoeften, voorkeuren en eventuele medische overwegingen. Bespreek dit altijd samen met de patiënt, en eventueel naasten, en andere betrokken zorgverleners.
Vormen van complementaire zorg
Mind-body interventies richten zich op het gebruik van gedachten en emoties om het lichaam te ondersteunen en te ontspannen.
- Luisteren naar muziek: Muziek luisteren of maken helpt bij verwerking, emotionele ondersteuning en ontspanning.
- Mindfulness: Technieken gericht op ontspanning, stressreductie en acceptatie van het ziekteproces.
- Ontspanningsoefeningen: Gericht op het reguleren van ademhaling en het bevorderen van rust.
Lichaamsgerichte interventies bestaan uit aanraking en lichte manipulatie van het lichaam om ontspanning en lichamelijke balans te bevorderen.
- Aquazorg: Werken met water (bijvoorbeeld warme baden of voetbaden) bevordert ontspanning en kan pijn en spanning verminderen. (NB: Aquazorg komt niet voor in de richtlijn voor kinderen)
- Massage: Helpt bij ontspanning en het verminderen van pijn, angst en onrust.
Biologische interventies maken gebruik van natuurlijke middelen.
- Aromazorg: Gebruik van essentiële oliën ter bevordering van ontspanning, verlichting van misselijkheid, slaapproblemen en stress.
Energetische interventies zijn gericht op herstel van de energiebalans.
- Therapeutic Touch en Healing Touch: Gericht op herstel van de energiebalans door handbewegingen en lichte aanraking.
Schema complementaire zorg-interventies (bron: Van Praag Instituut)
WGBO en complementaire zorg
Wanneer je als zorgverlener complementaire zorg aanbiedt, valt dit onder de Wet op de Geneeskundige Behandelingsovereenkomst (WGBO). In de praktijk betekent dit:
Informeer en vraag toestemming
- Bij lichte interventies (zoals muziek aanbieden of ontspanningsoefeningen): een korte uitleg en mondelinge instemming zijn genoeg. Bijvoorbeeld: "Ik ga wat rustgevende muziek opzetten, is dat goed?"
- Bij intensievere interventies (zoals massage of aromazorg): leg duidelijk uit wat je gaat doen, waarom, en wat de patiënt kan verwachten. Vraag expliciet: "Vindt u het goed als ik uw voeten masseer? Dit kan helpen bij ontspanning."
Check vooraf op risico's Vraag kort of er bezwaren zijn, zoals:
- Pijn of gevoelige plekken bij massage
- Allergieën bij aromazorg
- Huidproblemen bij aquazorg
Noteer kort in het dossier Je hoeft geen uitgebreid verslag te schrijven. Volstaat:
- "Handmassage gegeven, patiënt instemmend, geen bijzonderheden"
- "Lavendelolie aangeboden voor ontspanning, toestemming verkregen, geen reacties"
Werk binnen je expertise Pas alleen interventies toe waarvoor je bent opgeleid. Twijfel je? Bespreek het met je leidinggevende of de hoofdbehandelaar.
Vrijwilligers en mantelzorgers Als zij complementaire zorg geven in jouw instelling, blijf jij als professional verantwoordelijk. Zorg voor goede instructie en duidelijke afspraken.
Aan de slag!
- Gebruik de Handreiking complementaire zorg en de Handreiking complementaire zorg voor kinderen om complementaire zorg veilig en verantwoord in te zetten?
- Vertel de patiënt en naasten dat er voor hen informatie te vinden is op Overpalliatievezorg https://overpalliatievezorg.nl/zorg-en-hulp/complementaire-zorg
- Bespreek je ervaringen met een collega en leer van elkaar.