Zorg in de stervensfase
De stervensfase is de laatste fase van het leven van een patiënt waarbij overlijden onvermijdelijk is. Bij zorg in de stervensfase wordt de zorg bedoeld die wordt ingezet voor de patiënt in de laatste dagen van zijn of haar leven. Volgens het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland omvat de stervensfase de laatste dagen, tot zeven dagen, van het leven. Deze intensieve zorg vraagt voor elke patiënt een andere aanpak.
Wat is de stervensfase?
Met de stervensfase bedoelen we de laatste dagen (tot zeven dagen) van het leven. Er is sprake van een onvermijdelijk 'fysiologisch' proces dat in gang is gezet. Hierdoor is het overlijden naderend. De adviezen op deze pagina zijn gericht op wat haalbaar is om te doen in de laatste levensdagen van een patiënt.
Wat levert goede zorg in de stervensfase op?
Goede zorg in de stervensfase is belangrijk omdat het helpt om de laatste dagen van een persoon zo comfortabel mogelijk te maken. Om symptomen zoals pijn, angst en ongemak effectief te bestrijden en onnodig lijden te voorkomen. Daarnaast biedt het steun aan de patiënt en naasten, wat belangrijk is voor een vredig afscheid en een gezond rouwproces. Het draagt ook bij aan een waardig einde van het leven, waarin de waarden, wensen en behoeften van de patiënt centraal staan.
Idealiter is eerder in het ziekteproces, bij patiënten bij wie het overlijden in de lijn der verwachting ligt, al gestart met proactieve zorgplanning (zie de richtlijn Proactieve zorgplanning), zodat de waarden, wensen en behoeften van de patiënt al bekend zijn wanneer de stervensfase aanbreekt.
Wil je goede zorg bieden in de stervensfase? Dan is het essentieel om patiënten in de stervensfase tijdig te herkennen. Pas het proactief zorgplan aan en/of start met het Zorgpad stervensfase. Denk hierbij ook vooruit naar de periode na het overlijden: zorg ervoor dat de zorg respectvol is en eer doet aan de waardigheid, cultuur en levensbeschouwelijke overtuigingen van de patiënt en naasten.
Hoe herken ik de stervensfase?
Klik op deze poster of hier voor een grotere afbeelding.
Markering van de stervensfase
De zorg voor de patiënt in de stervensfase start bij het markeren van de stervensfase. Dit gebeurt op basis van klinische observaties, in overleg in ieder geval de arts, verpleegkundig specialist of physician assistent én de verpleegkundige of verzorgende. Een stervende patiënt herkennen we aan de hand van de volgende aanwijzingen:
- een relatief plotselinge achteruitgang (‘knik in de lijn’)
- de patiënt eet en drinkt niet of nauwelijks meer (slechts in staat tot slokjes) en kan geen tabletten meer innemen
- de patiënt komt niet meer uit bed en wordt steeds zwakker
- tekenen van verminderde circulatie
- zwakke of afwezige pols
- verkleuring van de huid (marmering, circulatievlekken)
- verminderde tot afwezige urineproductie
- verminderd bewustzijn (de patiënt is subcomateus); bij neurologische aandoeningen kan sprake zijn van een toenemende en op enig moment onomkeerbare bewustzijnsdaling
Deze aanwijzingen kunnen ook al langer aanwezig zijn zonder dat de patiënt stervende is, of juist niet duidelijk aanwezig zijn terwijl voor de betrokken zorgprofessionals wel duidelijk is dat de patiënt binnen enkele dagen zal overlijden. Het (multidisciplinair gevormde) oordeel is daarom doorslaggevend voor het vaststellen van de stervensfase.
Late symptomen van de stervensfase zijn:
- reutelen.
- agitatie/terminaal delier.
- Cheyne-Stokesademhaling.
Markeer de stervensfase bij voorkeur voordat deze late symptomen optreden.
Zorgpad Stervensfase
Om zorgprofessionals te ondersteunen bij het leveren van goede zorg in de stervensfase is er het Zorgpad Stervensfase. Het Zorgpad Stervensfase is een instrument voor het leveren van passende zorg in de stervensfase. Het is een zorgdossier, checklist en evaluatie-instrument in één en dient als hulpmiddel om de kwaliteit van zorg, de samenwerking tussen zorgprofessionals en de communicatie met de patiënt en naasten te waarborgen. Op het moment dat het team van betrokken zorgprofessionals verwacht dat de patiënt binnen enkele uren of dagen overlijdt, kan het zorgpad worden ingezet.
Doel Zorgpad Stervensfase
Het Zorgpad Stervensfase levert een bijdrage aan het op tijd herkennen van patiënten in de stervensfase en het verlenen van goede zorg bij aanvang, tijdens en na de stervensfase zoals beschreven in het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland en de Richtlijn Zorg in de stervensfase. Hier is aandacht voor:
- herkenning en erkenning van het naderend sterven van de patiënt door de zorgprofessionals en goede communicatie hierover met de patiënt en naasten.
- aandacht voor de waarden, wensen en behoeften van de patiënt op alle vier dimensies.
- een plan voor goede symptoombestrijding.
- zorg direct na het overlijden.
Het Zorgpad Stervensfase is bewezen effectief.
Ontdek via De Carend Podcast de podcast over de stervensfase en luister naar ervaringen van collega's over dit onderwerp.
Hoe verloopt het sterven?
De uitleg die je patiënt geruststelt (en jou ook)
Sterven is, net als geboren worden, een proces dat het lichaam op een natuurlijke manier doorloopt. Bij de meeste mensen verloopt het op een vergelijkbare manier. Het kan geruststellend zijn om te weten wat je kunt verwachten.
Het lichaam wordt moe
In de laatste dagen wordt het lichaam steeds meer moe. Er is minder behoefte aan eten en drinken, en meer behoefte aan slaap. De ene dag lukt het nog om bezoek te ontvangen, de andere dag lukt vooral slapen. Dat is heel gewoon.
Het lichaam vertraagt
Vanbinnen vertragen de lichaamsprocessen. De spijsvertering wordt langzamer, het hart pompt minder krachtig en de organen doen minder werk. Dit is een normaal onderdeel van het stervensproces, geen teken van pijn of ongemak.
Het bewustzijn daalt
De meeste mensen zijn niet meer bij bewustzijn op het moment van overlijden. Dit voelt niet zoals in slaap vallen; het is een andere, diepere staat van bewusteloosheid. In het begin is iemand nog maar een deel van de tijd weg en kan diegene tussendoor wakker worden, een slokje drinken, of luisteren naar wie er om hem of haar heen is. Iemand kan wat verward of onrustig worden, het helpt dan om een hand vast te houden en rustig te praten.
De ademhaling verandert
De ademhaling klinkt vaak anders: soms dieper, soms oppervlakkiger, soms sneller of juist langzamer. Ook kan de ademhaling een zuchtend, kreunend of reutelend geluid maken. Dat klinkt soms heftig, maar doet geen pijn en is een normaal onderdeel van het sterven.
Het gehoor blijft het langst
Van alle zintuigen lijkt het gehoor het laatste te verdwijnen. Daarom kan het zin hebben om te blijven praten tegen iemand die niet meer reageert, of om samen naar muziek te luisteren.
Het moment van overlijden
Het overlijden zelf verloopt meestal heel rustig. De ademhaling wordt langzamer en oppervlakkiger, en stopt op een gegeven moment vanzelf. Een paar minuten later stopt ook het hart. Er is geen paniek of plotselinge verandering, het gaat geleidelijk.
Praten helpt
Het is moeilijk om afscheid te nemen van iemand van wie je houdt. Maar weten wat je kunt verwachten, neemt vaak een deel van de onzekerheid en angst weg. Veel mensen die iemand hebben verloren, wensten achteraf dat ze er meer over hadden gesproken, bijna niemand heeft daar spijt van.
Je kunt patiënten en naasten ná deze uitleg ook verwijzen naar Overpalliatievezorg.nl - Stervensfase om informatie nog eens rustig na te lezen of te delen met hun naasten.
Hoe ziet zorg in de stervensfase eruit?
Voorkeurshouding bij overlijden: De moeite waard om bij stil te staan
Auteurs: Cathelijne Verboeket-Crul, Nynke Thien, Saskia Teunissen
Gepubliceerd in: Pallium | Uitgave 4/2017
Samenvatting
Ieder mens heeft een eigen, vertrouwde houding om ontspannen in bed te liggen. Voor veel mensen is ‘het lekker kunnen liggen’ in bed een voorwaarde om in slaap te vallen. Tijdens het stervensproces kunnen mensen meestal zelf niet meer in hun vertrouwde (slaap)houding gaan liggen. Zij overlijden vaak op hun rug. In Academisch hospice Demeter is een verkennend onderzoek gedaan naar de mogelijkheid tot het innemen en ondersteunen van de voorkeurshouding.
Thien, N., Verboeket-Crul, C. & Teunissen, S. Sterven in voorkeurshouding, Nurse Academy O&T | nummer 3 | 2020 - Google Drive
Verboeket-Crul, C., Thien, N., & Teunissen, S.(2016). Natural Body Posture of Preference in the Dying Process- An Explorative Observational Study in a hospicesetting. Archives of Palliative Care, 1(1).pdf
Aan de slag!
- Twijfel je hoe je het sterven moet uitleggen aan een patiënt of naaste? Lees dan 'De uitleg die je patiënt geruststelt (en jou ook)
- Download het samenvattingskaartje met de belangrijkste punten uit de Richtlijn Zorg in de stervensfase.
- Gebruik het Zorgpad Stervensfase.
- Reik de patiëntenfolder De Stervensfase uit aan de patiënt in de stervensfase. Hierin leest patiënt en/of naasten hoe sterven gaat en wat vaak gebeurt in de laatste dagen van het leven.
- Gebruik de Informatiekaart of Animatie van Pharos over ‘Wat gebeurt er als iemand doodgaat?’
- Vertel de patiënt en naasten dat er voor hen informatie te vinden is op Overpalliatievezorg.
- Bespreek in een nabespreking, bijvoorbeeld met behulp van CURA, een stervensfase die je is bijgebleven: Wat ging goed en wat zou je een volgende keer anders doen?