Meer muziektherapie, minder pijn?

Muziektherapie kan pijn, angst en spanning bij mensen met kanker verminderen. Maar leidt herhaalde muziektherapie tijdens een ziekenhuisopname ook tot een blijvende afname van pijn en opioïdegebruik? 

Eerdere studies suggereren dat muziekinterventies binnen één sessie pijn, angst, vermoeidheid en depressieve symptomen kunnen verminderen. In enkele kleine gerandomiseerde studies werd ook een afname van het opioïdegebruik gevonden. Of herhaalde muziektherapie in de dagelijkse ziekenhuispraktijk een cumulatief effect heeft gedurende een opname, was nog niet onderzocht.

Rodgers-Melnick en collega’s analyseerden retrospectief 283 ziekenhuisopnames van volwassenen met een oncologische of hematologische aandoening, waaronder sikkelcelziekte. Alle patiënten hadden pijn of gebruikten opioïden en kregen tijdens hun opname één, twee of minimaal drie muziektherapiesessies. De onderzoekers volgden gedurende maximaal zes dagen na de eerste sessie het verloop van de pijnscores en het opioïdgebruik.

Resultaat

In alle groepen namen zowel de pijnscores als het opioïdgebruik gedurende de opname af. Deze daling kan in dit onderzoeksopzet echter niet aan de muziektherapie worden toegeschreven. Patiënten die meerdere sessies kregen, lieten geen sterkere afname zien dan patiënten die één sessie kregen. Er werd dus geen dosis-responsrelatie aangetoond.

Discussie

Dit negatieve resultaat moet serieus worden genomen, maar de conclusie heeft een beperkte reikwijdte. De studie laat zien dat twee tot zes muziektherapiesessies niet aantoonbaar meer effect hadden op pijnintensiteit en opioïdgebruik dan één sessie. Zij toont niet aan dat muziektherapie als geheel ineffectief is.

Het retrospectieve onderzoek had geen controlegroep zonder muziektherapie. Ook was het aantal sessies niet gerandomiseerd. Mogelijk kregen juist patiënten met complexere of hardnekkiger klachten vaker muziektherapie. Daarnaast werden alleen routinematig geregistreerde pijnscores en opioïddoses onderzocht. Angst, spanning, vermoeidheid, pijninterferentie, coping en kwaliteit van leven bleven buiten beeld.

Commentaar

Welke dimensie van het lijden willen we beïnvloeden?
De gekozen uitkomstmaten liggen voornamelijk in de lichamelijke dimensie. Muziektherapie kan echter op alle vier de dimensies van palliatieve zorg aangrijpen:

Dimensie	Mogelijke bijdrage van muziektherapie
Lichamelijk	Ontspanning, regulatie van de ademhaling en tijdelijke verlichting van pijn of onrust
Psychisch	Vermindering van angst en spanning, uiten van emoties, afleiding en vergroten van ervaren controle
Sociaal	Contact met naasten, samen zingen of luisteren en doorbreken van isolement
Spiritueel of existentieel	Betekenisgeving, levensverhaal, identiteit, hoop, afscheid en nalatenschap

Een pijnscore maakt niet zichtbaar of iemand zich beter kan ontspannen, meer controle ervaart of opnieuw contact kan maken met een naaste. Ook de waarde van een betekenisvol afscheid of van iets persoonlijks nalaten, zal niet tot uiting komen in het opioïdgebruik.

Muziek in de Nederlandse palliatieve praktijk

De Nederlandse handreiking Complementaire zorg op Palliaweb beschrijft verschillende vormen van muziekinterventies. Naast actieve en receptieve muziektherapie worden initiatieven genoemd zoals Muziek aan Bed, Bedside Singers en MuzIC. Deze interventies kunnen rust, contact en geborgenheid bevorderen, maar zijn niet automatisch muziektherapie in strikte zin. Daarvoor is een doelgerichte interventie binnen een therapeutische relatie met een opgeleide muziektherapeut vereist.

Een specifiek palliatief voorbeeld is het maken van een zelfgeschreven lied of een Heartbeatsong, waarin de opgenomen hartslag van de patiënt in een muziekstuk wordt verwerkt. Zo’n interventie is niet primair gericht op symptoomreductie, maar op identiteit, verbondenheid, afscheid en het nalaten van iets persoonlijks aan naasten. Het effect daarvan laat zich moeilijk vangen in een pijnscore tijdens de ziekenhuisopname.
Deze studie toont geen dosis-responsrelatie tussen het aantal muziektherapiesessies en het verloop van pijn of opioïdgebruik. Dat is een relevante bevinding, maar het zegt weinig over de betekenis van muziektherapie in de palliatieve zorg.

Bij complementaire palliatieve zorg moet de uitkomstmaat aansluiten bij het behandeldoel. Als muziektherapie wordt ingezet om pijn te verminderen, zijn pijnscores relevant. Wanneer het doel ontspanning, emotionele expressie, verbondenheid of het vormgeven van afscheid is, zijn andere uitkomsten nodig. Toekomstig onderzoek zou daarom naast symptomen ook pijninterferentie, ervaren controle, kwaliteit van leven, communicatie met naasten en betekenisgeving moeten meten.

De vraag is dus niet alleen óf muziektherapie werkt, maar ook wat we onder werking verstaan. Ook zonder afname van de pijnintensiteit kan muziektherapie de beleving en draaglijkheid van pijn beïnvloeden. Wie alleen de pijnscore meet, ziet mogelijk slechts een deel van het effect.

Liesbeth Teugels, pijnspecialist.
 

Deze bijdrage is onderdeel van e-pal - editie september 2026. Alle e-pal-artikelen staan hier.