Morfine voor snelle verlichting van dyspneu: klopt ons vertrouwen wel?

Benauwdheid komt in de palliatieve fase vaak voor bij aandoeningen zoals kanker, COPD en hartfalen. Tot wel 90% van mensen met een gevorderde ziekte en chronische benauwdheid ervaart spontane episodes van plotseling opkomende benauwdheid die snel in ernst toeneemt en 10-20 minuten aan kan houden. Een snelwerkende symptoombehandeling zou in deze situatie wenselijk zijn.
methode

In dit artikel hebben ze in beschikbare Randomized Controlled Trials tot en met september 2025 gezocht naar bewijs voor effectieve snelwerkende middelen, die verlichting kunnen geven van spontane benauwdheid bij mensen met een gevorderde ziekte. 

Resultaten

Opioïden vs placebo

Uit zes trials blijkt dat de effecten van opioïden sterk uiteenlopen. Inhalatie opioïden (morfine 1-20 mg), orale hydromorfon (0,2-11 mg) en intranasale fentanyl  (20 mcg) lieten geen verschil zien ten opzichte van placebo. Slechts twee kleine studies, waarbij morfine (1-6 mg) intraveneus of subcutaan werd toegediend, lieten een klinisch relevant voordeel zien. 

Opioid vs opioid

Vijf kleine onderzoeken vergeleken verschillende middelen, manieren van toedienen en doseringen. Geen van deze studies vond duidelijke verschillen tussen de groepen. Twee onderzoeken met geïnhaleerde opioïden lieten geen verschil zien vergeleken met orale of subcutane toediening. In twee andere kleine studies leek een snellere werking bij subcutane morfine (7,5 – 200 mg) en transmucosale fentanyl (100-200 mcg) vergeleken met orale morfine (6-37 mg), maar deze onderzoeken hadden te weinig deelnemers om hier betrouwbare conclusies uit te trekken.

Midazolam vs morfine

In één onderzoek werd midazolam iv (1-3 mg) en morfine iv (2-5 mg) met elkaar vergeleken bij patiënten met acuut longoedeem. Daarin bleek geen verschil tussen de middelen: ongeveer 58% van de patiënten verbeterde met midazolam en 50% met morfine.

Midazolam vs placebo

In één onderzoek werd midazolam neusspray (1,5 mg) vergeleken met placebo. De deelnemers gebruikten het middel tijdens episodes van benauwdheid. Na 15 minuten bleek de mate van benauwdheid vrijwel hetzelfde in beide groepen.

Discussie

Een geïnhaleerd opioïd bereikt, door slechte opname, nauwelijks het centrale zenuwstelsel. Bij de lage doseringen die in de studies zijn gebruikt, is een merkbaar centraal effect daarom onwaarschijnlijk. De gegeven doseringen van opioïden (bv fentanyl neusspray 20 mcg) zou te laag kunnen zijn bij mensen die al onderhouds-opioiden gebruiken.  De auteurs benadrukken ook dat de gevonden onderzoeken alleen zeer kortdurende effecten meten, meestal binnen 20 minuten na één dosis. Zelfs al lijkt een eenmalige dosis soms een klein voordeel te geven, het is niet bekend of dat effect ook blijft bestaan wanneer het middel herhaald wordt toegediend over langere perioden. De langere termijnstudies met vaste schema’s laten immers géén blijvend effect zien.
Conclusie
Deze review laat zien dat er maar weinig bewijs is voor de effectiviteit van snelwerkende middelen die binnen 20 minuten benauwdheid kunnen verlichten. Geïnhaleerde, intranasale en orale opioïden, evenals intranasale midazolam, gaven geen klinisch relevante snelle verlichting vergeleken met placebo. Alleen twee kleine studies lieten een mogelijke verbetering zien na intraveneuze of subcutane morfine, maar dit bewijs is beperkt. Vergelijkingen tussen middelen, doseringen en toedieningsroutes leverden geen duidelijke voorkeur op.

Commentaar

Het valt me op dat het bewijs voor opioïden bij dyspnoe toch wel erg mager uit de literatuur blijft komen. In de praktijk in mijn hospice heb ik het gevoel dat subcutane morfine beter lijkt te werken dan de orale varianten opioiden, deze review heeft mijn vermoeden in ieder geval niet ontkracht. Ik zit in de fijne situatie dat ik in mijn hospice makkelijk op verzoek snel subcutaan morfine kan laten toedienen. Voor patiënten thuis biedt dit helaas nog niet veel hoop op een betere klachtenbestrijding voor dyspnoe.

Floor Bols, arts palliatieve zorg en verslavingszorg.

Haubner A, et al; Rapid Relief of Breathlessness With Fast-Acting Opioids and Benzodiazepines: A Systematic Review. Journal of Pain and Symptom Management, 2026; 72, e169-e195 https://doi.org/10.1016/j.jpainsymman.2026.04.606

Deze bijdrage is onderdeel van e-pal - editie september 2026. Alle e-pal-artikelen staan hier.