Zonder gevoelde urgentie geen beweging en zonder duidelijk doel geen richting

Wat houdt het in? 

Systemisch transitiemanagement kijkt naar verandering als een beweging van A naar B binnen een levend systeem. Organisaties en netwerken zijn geen machines waarin je aan een knop draait en een vooraf voorspelbare uitkomst krijgt. De beweging verloopt zelden lineair. Wat er daadwerkelijk gebeurt, wordt vooral bepaald door interacties tussen mensen in het systeem en dat systeem doet er doorgaans veel aan om de huidige situatie (de status quo) te behouden. 

Verandering raakt daarom niet alleen processen en afspraken in de bovenstroom, maar ook gedrag, verhoudingen en patronen in de onderstroom. Die onderstroom doorloopt voorspelbare fasen: urgentie, loslaten, niet weten, creatie en nieuw begin. 

Twee elementen blijken cruciaal: 

• Er moet echte urgentie worden gevoeld om A (de oude situatie) te verlaten. 
• Er moet een betekenisvolle en duidelijke B (nieuwe/gewenste situatie) zijn om naartoe te bewegen. 

Waarom is dit belangrijk in consortia en projecten? 

In veel projecten klopt het plan inhoudelijk. Toch stokt de uitvoering. In de praktijk zien we dan vaak één van deze situaties: 

• De urgentie wordt bestuurlijk benoemd, maar niet gevoeld door professionals. 
• De gewenste situatie is te abstract of onvoldoende concreet gemaakt in gedrag. 
• Niemand heeft expliciet het mandaat om de opdracht tot veranderen te geven. 

We interpreteren weerstand als onwil, terwijl het een logisch systeemverschijnsel is. Zonder gevoelde urgentie blijft het rustig. En rust betekent in verandertrajecten meestal dat het systeem nog niet echt in beweging is. Zonder een heldere B (nieuwe situatie) ontstaat versnippering. Initiatieven lopen naast elkaar, besluitvorming vertraagt en mensen vallen terug op het bekende. 

Wat vraagt dit in de praktijk? 

Maak urgentie concreet en voelbaar 
Gebruik praktijkvoorbeelden, patiëntverhalen en data om zichtbaar te maken wat er niet goed gaat of wat beter kan. Bespreek ook expliciet wat er gebeurt als we niets veranderen. 

Zorg dat duidelijk is wie de opdracht tot veranderen geeft 
Urgentie kan niet alleen vanuit een projectgroep komen. De beweging moet gelegitimeerd worden vanuit de juiste positie in de ordening. 

Formuleer een scherpe en betekenisvolle B 
Beschrijf niet alleen het doel, maar ook welk gedrag anders wordt. Wat zien we straks concreet anders in samenwerking, besluitvorming of zorgverlening? En wat betekent deze verandering? Idealiter raakt die betekenis zowel het hoofd als het hart. Pas wanneer mensen zich kunnen verbinden aan het waarom achter de beweging, ontstaat duurzame richting. 

Herken de fase van niet weten
Veel vragen, twijfel of ogenschijnlijke vertraging zijn geen teken van falen, maar horen bij de beweging van A naar B. Het vraagt verdragen en blijven verwijzen naar de betekenis van de verandering, in plaats van alles dicht te regelen. 

Geleerde lessen 

• Verandering begint pas als urgentie echt wordt gevoeld, niet alleen begrepen. 
• Een duidelijke B geeft richting, helpt prioriteren en voorkomt versnippering. 
• Weerstand en verwarring zijn geen individuele problemen, maar logische reacties van een systeem dat de huidige situatie wil behouden. 
• Als het stil blijft, is de urgentie waarschijnlijk nog niet diep genoeg. 
• Wie werkt aan transitie in de palliatieve zorg doet er goed aan niet alleen te sturen op plannen en structuren, maar vooral op betekenis, mandaat en beweging in de onderstroom.