Medicamenteuze behandeling

Uitgangsvraag

Welke medicamenteuze behandelingen worden aanbevolen voor patiënten met dyspneu in de palliatieve fase?

Methode: evidence-based

Aanbevelingen

  • Bij aanvalsgewijze (toename van) dyspneu in de palliatieve fase ondanks optimale ziektegerichte en niet-medicamenteuze behandeling (zie ook tabel 3 Opioïden bij dyspneu in de palliatieve fase): 
    • Overweeg bij een opioïd-naïeve patiënt om eerst te starten met een kortwerkend opioïd, bij voorkeur kortwerkende morfine 2,5-5 mg p.o. of 2,5 mg s.c. of i.v. zo nodig tot maximaal zesmaal daags.
      • Doe dit alleen als de aanval van (toename van) dyspneu langer dan een half uur aanhoudt óf voorspelbaar is, zodat de morfine 30 minuten voorafgaand aan het uitlokkend moment kan worden ingenomen.
      • Beoordeel het effect op dyspneu na één week. Staak de behandeling bij uitblijven van een positief effect.
      • Overweeg bij goed effect op dyspneu en gebruik van het kortwerkende opioïd ≥4 keer per dag over te gaan op een onderhoudsbehandeling met langwerkende opioïden, bij voorkeur morfine. De aanbevolen startdosering voor slow release  morfine bij een opioïd-naïeve patiënt is 2dd 10 mg p.o. Dit komt overeen met 6,6 mg morfine/dag s.c. of i.v. Daarnaast kan zo nodig 5 mg kortwerkend morfine p.o. of 2,5 mg morfine s.c. of i.v. extra worden gegeven bij toename van dyspneu, tot 6dd. Hoog zo nodig op in stappen van 25-50%; wees terughoudend met doseringen van meer dan 30 mg morfine/dag.
    • Overweeg bij een patiënt die al een langwerkend opioïd gebruikt vanwege pijn om naast de onderhoudsbehandeling een kortwerkend opioïd, bij voorkeur kortwerkend morfine, te geven ter behandeling van de dyspneu in een dosering van zo nodig 1/6e van de (equivalente) dagdosering (omgerekend naar morfine) tot maximaal zesmaal daags.
    • Overweeg om bij een onderhoudsbehandeling met een ander langwerkend opioïd dan morfine, een goed effect van kortwerkend morfine op dyspneu en frequent (vier of meer keer per 24 uur) gebruik van kortwerkend morfine de onderhoudsbehandeling te roteren naar morfine. Hoog zo nodig op in stappen van 25-50%. Hierbij zal vaak worden uitgekomen op doseringen >30 mg/dag.
  • Wees terughoudend met het direct starten van een onderhoudsbehandeling met langwerkende opioïden ter verlichting van dyspneu in de palliatieve fase.
  • Start bij dyspneu in de stervensfase opioïden volgens de aanbevelingen van de richtlijn Zorg in de stervensfase
  • Overweeg bij een acute verslechtering van dyspneu in de palliatieve fase, bijvoorbeeld als gevolg van een COPD-longaanval, een pneumonie of een astma cardiale, een kortwerkend opioïd, bij voorkeur morfine 2.5-5 mg subcutaan of intraveneus of 2,5-10 mg p.o., tot 6dd.
    Voor de behandeling van dyspneu bij acute palliatieve sedatie wordt verwezen naar de richtlijn Palliatieve sedatie. 
  • Overweeg bij een contra-indicatie of ernstige bijwerkingen van morfine om een ander kortwerkend opioïd te gebruiken.
  • Overweeg om corticosteroïden (prednisolon 1dd 30-60 mg of dexamethason 1dd 4-8 mg) voor te schrijven bij kanker en dyspneu in de palliatieve fase alleen als er sprake is van één van de volgende onderliggende oorzaken: 
    • pneumonitis ten gevolge van radiotherapie of systemische therapie (chemotherapie, doelgerichte therapie of immuuntherapie);
    • vena cava superior syndroom;
    • lymfangitis carcinomatosa;
    • luchtwegobstructie door tumor.
      Staak de behandeling indien er na 1 week geen effect is. Probeer bij een goed effect de dosering te minderen op geleide van de klachten en te streven naar de laagst mogelijke effectieve dosering. 
  • Overweeg alleen om benzodiazepines of SSRI's voor te schrijven als dyspneu gepaard gaat met angst. Zie hiervoor de richtlijn Angst in de palliatieve fase.
  • Overweeg alleen om antidepressiva voor te schrijven als dyspneu gepaard gaat met depressie. Zie hiervoor de richtlijn Depressie in de palliatieve fase.

Hieronder worden per medicament (opioïden, corticosteroïden, benzodiazepines en antidepressiva) en per onderliggende aandoening (kanker, COPD, ILD en hartfalen) alleen de conclusies weergegeven van het literatuuronderzoek van de vorige versie van de richtlijn Dyspneu van 2015 (verder aangegeven als (2015)), de module Dyspneu van de richtlijn Palliatieve zorg bij COPD van 2021 (verder aangegeven als (2021)) en de huidige versie van de richtlijn Dyspneu (verder aangegeven als (2026)). Conclusies die bij latere richtlijnen zijn vervangen worden niet vermeld.
Er werden geen RCT's gevonden t.a.v. medicamenteuze behandeling van dyspneu bij patiënten met ALS.
Zie voor de inleidingen, de PICO's en de bespreking van de studies bijlage Literatuuronderzoek richtlijn Dyspneu in de palliatieve fase.

Opioïden bij kanker

Opioïden bij kanker (2015)

MATIG Er is bewijs van matige kwaliteit dat subcutaan toegediend morfine een effect heeft op dyspneu in vergelijking met placebo bij patiënten met kanker in de palliatieve fase. 
[Ben-Aharon 2012]
MATIG Er is bewijs van matige kwaliteit dat systemisch toegediend hydromorfon en verneveld hydromorfon niet effectiever zijn dan placebo met betrekking tot het effect op dyspneu bij patiënten met kanker in de palliatieve fase. 
Er is bewijs van matige kwaliteit dat verneveld morfine geen effect heeft op dyspneu in vergelijking met placebo bij patiënten met kanker in de palliatieve fase. 
[Ben-Aharon 2012]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat verneveld morfine hetzelfde effect heeft op dyspneu als subcutaan toegediend morfine bij patiënten met kanker in de palliatieve fase.
[Ben-Aharon 2012]
MATIG Er is bewijs van matige kwaliteit dat 25% van de reguliere 4-uurs dosis oraal of subcutaan toegediend morfine hetzelfde effect heeft op dyspneu als 50% van de reguliere 4-uurs dosis morfine bij patiënten met kanker in de palliatieve fase. 
[Ben-Aharon 2012]

Opioïden bij kanker (2026)

LAAG De resultaten van twee reviews laten niet toe een eensluidende conclusie te trekken over het effect van opioïden in het algemeen vs. placebo op dyspneu bij patiënten met gevorderde kanker en dyspneu. 
[Dy 2020, Chitoran 2025]

(Nieuwe conclusie)
LAAG Fentanyl lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu en de inspanningstolerantie in vergelijking met placebo bij patiënten met gevorderde kanker en dyspneu. 
[Dy 2020, Chitoran 2025]

(Deze conclusie vervangt de conclusies over fentanyl van de vorige richtlijn.)
LAAG Er lijkt geen significant verschil te zijn in het effect op dyspneu van morfine met onmiddellijke afgifte in vergelijking met buccaal toegediend fentanyl bij patiënten met gevorderde kanker en dyspneu. 
[Dy 2020, Chitoran 2025]

(Nieuwe conclusie)
LAAG

Oraal morfine lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu in vergelijking met oraal oxycodon bij patiënten met gevorderde kanker en dyspneu. 
[Chitoran 2025]

(Nieuwe conclusie)

LAAG Rode morfinedruppels lijken een kortstondig significant effect te hebben op dyspneu in vergelijking met morfinesulfaatdruppels bij palliatieve kankerpatiënten. 
[Dy 2020]

(Nieuwe conclusie)
LAAG Een profylactische hoge dosis sublinguaal fentanyl lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu en de inspanningstolerantie in vergelijking met een lage dosis bij patiënten met kanker en inspanningsdyspneu. 
[Dy 2020]

(Nieuwe conclusie)

Opioïden bij COPD

Opioïden bij COPD (2015)

LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat oraal of subcutaan toegediende opioïden (dihydrocodeine en (dia)morfine) een effect hebben op dyspneu in vergelijking met placebo bij patiënten met vergevorderde stadia van COPD.
[Jennings 2001, Marciniuk 2011]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat verneveld morfine geen effect heeft op dyspneu in vergelijking met placebo bij patiënten met vergevorderde stadia van COPD. 
[Jennings 2001]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat verneveld fentanyl geen effect heeft op dyspneu in vergelijking met placebo bij patiënten met vergevorderde stadia van COPD. 
[Simon 2013]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat opioïden (dihydrocodeïne en (dia)morfine) geen effect hebben op de inspanningstolerantie in vergelijking met placebo bij patiënten met vergevorderde stadia van COPD.
[Jennings 2001]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat verneveld fentanyl een effect heeft op de inspanningstolerantie in vergelijking met placebo bij patiënten met vergevorderde stadia van COPD. 
[Simon 2013]

Opioïden bij COPD (2021)

LAAG - ZEER LAAG Er is bewijs van lage tot zeer lage kwaliteit dat opioïden een significant effect hebben op dyspneu in vergelijking met placebo bij mensen met COPD. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van twaalf gerandomiseerde studies met hoofdzakelijk methodologische beperkingen, inconsistente resultaten en onvoldoende precisie. Twee recentere kleine cross-over trials bevestigen deze conclusie.
[Ekström 2015, Abdallah 2017, Janowiak 2017]
- Over het effect van opioïden op kwaliteit van leven bij mensen met COPD kan geen uitspraak gedaan worden vanwege het conflicterende bewijsmateriaal, gebaseerd op drie gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen en onduidelijke precisie.
[Ekström 2015]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat opioïden geen effect hebben op de inspanningstolerantie in vergelijking met placebo bij mensen met COPD. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van dertien gerandomiseerde studies met hoofdzakelijk methodologische beperkingen en inconsistente resultaten. Eén recentere kleine cross-over trial bevestigt deze conclusie; een andere cross-over trial spreekt de conclusie tegen.
[Ekström 2015, Abdallah 2017, Janowiak 2017]
- Over het effect van opioïden op fysiek functioneren bij mensen met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Opioïden bij COPD (2026)

LAAG Kortwerkende opioïden lijken een significant effect te hebben op dyspneu en inspanningstolerantie in vergelijking met placebo bij patiënten met COPD. 
[Liu 2023]

(Nieuwe conclusie)
REDELIJK Langwerkende opioïden hebben waarschijnlijk geen significant effect op dyspneu en inspanningstolerantie in vergelijking met placebo bij patiënten met COPD. 
[Liu 2023]

(Nieuwe conclusie)
REDELIJK Opioïden hebben waarschijnlijk geen significant effect op de kwaliteit van leven in vergelijking met placebo bij patiënten met COPD. 
[Liu 2023]

(Nieuwe conclusie)

Opioïden bij ILD/longfibrose (2026)

LAAG Morfinedruppels lijken geen significant effect te hebben op dyspneu in vergelijking met placebo bij patiënten met IKLD/longfibrose, tenzij kort na inname en gemeten na inspanning. 
[Yamaguchi 2022, Kronborg-White 2020]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Morfinedruppels lijken geen significant effect te hebben op de inspanningstolerantie in vergelijking met placebo bij patiënten met IKLD/longfibrose, maar de evidence is zeer onzeker. 
[Yamaguchi 2022, Kronborg-White 2020]

(Nieuwe conclusie)

Opioïden bij hartfalen

Opioïden bij hartfalen (2015)

LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat dihydrocodeïne een effect heeft op de inspanningstolerantie in vergelijking met placebo bij patiënten met vergevorderde stadia van hartfalen. 
[Jennings 2001]

Opioïden bij hartfalen (2026)

LAAG Opioïden lijken geen significant effect te hebben op dyspneu in vergelijking met placebo bij patiënten met chronisch hartfalen en dyspneu. 
[Gaerner 2023, Pratama 2022] 

(Deze conclusie vervangt de conclusie van de vorige richtlijn.)
LAAG Meer specifiek lijkt morfine geen significant effect te hebben op dyspneu in vergelijking met placebo bij patiënten met chronisch hartfalen en dyspneu. 
[Gaerner 2023] 

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Meer specifiek lijkt intrathecaal fentanyl geen significant effect te hebben op dyspneu in vergelijking met placebo bij patiënten met chronisch hartfalen en dyspneu, maar de evidence is zeer onzeker. 
[Gaerner 2023]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Opioïden lijken geen significant effect te hebben op de kwaliteit van leven in vergelijking met placebo bij patiënten met chronisch hartfalen en dyspneu. 
[Gaerner 2023]

(Deze conclusie vervangt de conclusie van de vorige richtlijn.)
ZEER LAAG Diamorfine lijkt geen significant effect te hebben op de inspanningstolerantie van patiënten met chronisch hartfalen en dyspneu in vergelijking met placebo. 
[Pratama 2022]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG De combinatie van morfine en furosemide lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu bij patiënten met acuut hartfalen in vergelijking met nitroglycerine en N-acetylcysteïne. 
[Pratama 2022]

(Nieuwe conclusie)

Corticosteroïden bij kanker

Corticosteroïden bij kanker (2015)
Geen studies gevonden.

Corticosteroïden bij kanker (2026)

ZEER LAAG Dexamethason lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu in vergelijking met placebo bij patiënten met gevorderde kanker en dyspneu. 
[Haywood 2019]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Dexamethason lijkt geen significant effect te hebben op de kwaliteit van leven in vergelijking met placebo bij patiënten met gevorderde kanker en dyspneu, maar de evidence is zeer onzeker. 
[Haywood 2019] 

(Nieuwe conclusie)

Corticosteroïden bij COPD

Geen studies gevonden in 2015; niet onderzocht in 2021 en 2026.

Corticosteroïden bij ILD/longfibrose (2026)

Niet onderzocht.

Corticosteroïden bij hartfalen

Geen studies gevonden in 2015; niet onderzocht in 2026.

Benzodiazepines bij kanker

Benzodiazepines bij kanker (2015)

LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat lorazepam geen effect heeft op dyspneu in vergelijking met placebo bij patiënten met kanker in de palliatieve fase.
[Simon 2010]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat er geen verschil is tussen morfine en midazolam met betrekking tot hun effect op dyspneu. 
[Simon 2010]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat de combinatie van subcutaan midazolam en morfine geen effect heeft op dyspneu in vergelijking met subcutaan toegediend midazolam of subcutaan toegediend morfine alleen. 
[Simon 2010, Ben-Aharon 2012]

Benzodiazepines bij kanker (2026)

LAAG Intranasaal midazolam lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu in vergelijking met placebo bij patiënten met gevorderde kanker en dyspneu.
[Dy 2020]

(Nieuwe conclusie)

Benzodiazepines bij COPD

Benzodiazepines bij COPD (2015)

LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat benzodiazepines (clorazepaat, alprazolam en diazepam) geen effect hebben op dyspneu in vergelijking met placebo bij patiënten met vergevorderde stadia van COPD. 
[Simon 2010]

Benzodiazepines bij COPD (2021)

LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat benzodiazepines geen significant effect hebben op dyspneu in vergelijking met placebo bij mensen met COPD. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van vier gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie.
[Simon 2016]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat benzodiazepines geen significant effect hebben (en mogelijk zelfs eerder een negatief effect) op de inspanningstolerantie in vergelijking met placebo bij mensen met COPD. Het bewijs is gebaseerd op twee kleine gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen, conflicterende resultaten en onvoldoende precisie.
[Simon 2016]
- Over het effect van benzodiazepines op kwaliteit van leven en fysiek functioneren bij mensen met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Benzodiazepines bij COPD (2026)
Geen nieuwe studies gevonden.

Benzodiazepines bij ILD/longfibrose (2026)

Geen studies gevonden.

Benzodiazepines bij hartfalen

Geen studies gevonden in 2015 en 2026.

Antidepressiva bij kanker

Antidepressiva bij kanker (2015)
Niet onderzocht.

Antidepressiva bij kanker (2026)
Geen studies gevonden.

Antidepressiva bij COPD

Antidepressiva bij COPD (2015)
Niet onderzocht.

Antidepressiva bij COPD (2021)

- Over het effect van antidepressiva op dyspneu, kwaliteit van leven, inspanningstolerantie en fysiek functioneren bij mensen met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Antidepressiva bij COPD (2026)
Geen studies gevonden.

Antidepressiva bij ILD/longfibrose (2026)

Geen studies gevonden.

Antidepressiva bij hartfalen

Antidepressiva bij hartfalen (2015)
Niet onderzocht.

Antidepressiva bij hartfalen (2026)
Geen studies gevonden.

Bespreking van onderzoeksresultaten

De resultaten van het literatuuronderzoek van de vorige versie van de richtlijn Dyspneu (verder Richtlijn Dyspneu (2015) genoemd) en de huidige versie (verder Richtlijn Dyspnoe (2026) genoemd) en van de module Dyspneu van de Richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (verder Richtlijn COPD (2021) genoemd) worden hieronder kort besproken.

Kanker

In de richtlijn Dyspneu (2015) werd een positief effect van subcutaan morfine gevonden op dyspneu bij kanker [Ben-Aharon 2012]. Dit gold niet voor opioïd-vernevelingen, subcutaan of buccaal fentanyl, of systemisch hydromorfon [Ben-Aharon 2012, Cuervo Pinna 2013]. Er werden geen studies gevonden die kwaliteit van leven onderzochten. Er werd geen positief effect gevonden van fentanyl op inspanningstolerantie [Cuervo Pinna 2013, Hui 2014]. 

Het literatuuronderzoek van de richtlijn Dyspneu (2026) liet tegenstrijdige resultaten zien wat betreft het effect van opioïden op dyspneu bij kanker. Ondanks een grote overlap in de geïncludeerde RCT’s vond de ene meta-analyse [Chitoran 2025] een klein maar significant verschil (gestandaardiseerd gemiddeld verschil = -0,44; 95%BI -0,75 tot -0,12; p=0,007) op dyspneu, terwijl de andere meta-analyse [Dy 2020] geen effect vond van opioïden op dyspneu (gestandaardiseerd gemiddeld verschil = -0,12; 95%BI -0,45 tot 0,20; p=0,49).  
Er waren slechts twee (oudere) crossover studies die een positief effect van opioïden op dyspneu lieten zien t.o.v. placebo bij resp. 10 patiënten op een stabiele dosis morfine  [Bruera 1993] en 9 grotendeels opioïd-naïeve patiënten [Mazzocato 1999]; in beide studies werd  morfine s.c. gegeven. Het effect op een VAS-score voor dyspneu werd onderzocht 30-60 minuten na één gift morfine s.c. of placebo s.c. met een interval van 24 uur. Een meta-analyse van deze 2 studies liet een significant verschil zien tussen morfine en placebo (gestandaardiseerd gemiddeld verschil = -0,78; 95%BI -1,45 tot -0,10; p=0,02). In de review van Dy [2020] was de studie van Mazzocato niet opgenomen, hetgeen mogelijk het verschil in uitkomst tussen de twee systematische reviews verklaart. 
RCTs waarbij fentanyl s.c. of oraal of verneveling van morfine, fentanyl of hydromorfon werd vergeleken met placebo lieten geen significant verschil zien. Er zijn geen RCT's waarbij fentanyl transdermaal, morfine oraal, oxycodon oraal of hydromorfon oraal werd vergeleken met placebo.
Gelet op het ontbreken van adequate studies is geen conclusie mogelijk over het effect van onderhoudsbehandeling met opioïden op dyspneu bij patiënten met kanker.

COPD

In de richtlijn Dyspneu (2015) werd in drie meta-analyses een klein maar significant effect van orale en parenterale opioïden gevonden op dyspneu bij COPD, maar niet voor vernevelde opioïden [Jennings 2001, Marciniuk 2011, Simon 2013]. Er werden geen studies gevonden waarin kwaliteit van leven werd onderzocht. Twee meta-analyses onderzochten het effect op inspanningstolerantie en vonden overwegend geen positief effect, met uitzondering van een kleine studie van 12 patiënten die met verneveld fentanyl een inspanningstest significant langer konden volhouden [Jennings 2001, Simon 2013].

De richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) includeerde één systematische review en twee cross-over placebo-gecontroleerde RCT’s [Abdallah 2017, Ekström 2015, Janowiak 2017]. Er werd een klinisch relevant en significant effect gevonden van opioïden op dyspneu bij COPD. Wat kwaliteit van leven betreft (3 studies) waren de resultaten tegenstrijdig en kon geen uitspraak worden gedaan [Ekström 2015]. In de systematische review van Ekström en de RCT van Janowiak werd geen positief effect op inspanningstolerantie van opioïden t.o.v. placebo gevonden. In de studie van Abdallah konden patiënten de inspanningstest enkele minuten langer volhouden.

De richtlijn Dyspneu (2026) vond twee systematische reviews die beiden een klein maar significant effect vonden van opioïden t.o.v. placebo bij dyspneu bij COPD [Liu 2023, Yamaguchi 2022]. In de review van Liu werden aparte analyses verricht voor cross-over studies met kortwerkende opioïden en parallelstudies met langwerkende opioïden. Voor de parallel studies met langwerkende opioïden werd geen positief effect gevonden. Kortwerkende opioïden hadden een klein, maar significant effect op inspanningstolerantie. Langwerkende opioïden hadden geen significant effect op inspanningstolerantie en kwaliteit van leven [Lui 2023].  Er was belangrijke kritiek op de review van Liu [Johnson 2024]. Het doel van de review was het onderzoeken van onderhoudsbehandeling met opioïden voor dyspneu bij COPD. Echter, de meerderheid van de cross-over studies onderzocht een enkele dosis in een inspannings-laboratorium setting. Bovendien werden in de vergelijking met langwerkende opioïden studies met single-dose en repeat-dose kortwerkende opioïden gecombineerd. Het is aannemelijk dat het in de review van Liu gevonden effect van kortwerkende opioïden geheel of grotendeels terug te voeren is op de resultaten van de single-dose studies in de laboratoriumsetting.

Aanvullend vond de werkgroep een systematische review naar het effect van opioïden bij patiënten met een chronische longaandoening, waarbij de overgrote meerderheid COPD had [Smallwood 2024]. Deze review is niet gevonden bij het literatuuronderzoek. In deze review werd onderscheid gemaakt tussen placebo-gecontroleerde studies in het inspanningslab (6 studies, 70 deelnemers), studies in het dagelijks leven (10 studies, 788 deelnemers) en studies in beide settings (1 studie, 18 deelnemers). Elf RCT's includeerden uitsluitend patiënten met COPD, één studie patiënten met ILD/longfibrose, één studie patiënten met primaire pulmonale hypertensie en vier studies een gemengde populatie waarvan 58-88% COPD had. Er werd een significant effect gevonden op dyspneu in de labsetting (standardised mean difference (SMD) -0,37, 95% CI -0,67 tot -0,07), maar niet in de studies die plaats vonden in het dagelijks leven (SMD -0.10, 95% CI -0.64 tot 0.44). Daarnaast vond de werkgroep nog een recente (na het literatuuronderzoek gepubliceerde) RCT, waarbij 143 patiënten (55% COPD) werden gerandomiseerd tussen langwerkende morfine of placebo [Johnson 2025]. Er werd in deze studie geen verschil gevonden in ergste dyspneu gemeten met een NRS (adjusted mean difference 0·09 [95% CI -0,57 tot 0,75], p=0·78). In een tweede gerandomiseerde dubbelblinde crossover studie bij 19 patiënten met dyspneu bij COPD werd morfine 20 mg dd vergeleken met placebo [Altree 2025]. Het primaire eindpunt van de studie was de invloed van morfine op de slaap, maar dyspneu werd gemeten als secundair eindpunt. Er was geen significant verschil in dyspneu na 3 dagen tussen morfine en placebo. 

Samenvattend zijn er recent (vanaf 2020) zes gerandomiseerde studies gepubliceerd bij in totaal 868 patiënten met voor het overgrote deel COPD, waarbij het effect van langwerkend morfine op dyspneu in het dagelijks leven werd vergeleken met placebo [Altree 2025, Currow 2020, Ekström 2022, Ferreira 2020, Johnson 2025, Verberkt 2020]. Geen van deze studies vond een significant verschil. Een meta-analyse van vier van deze studies [Currow 2020, Ekström 2022, Ferreira 2020, Verberkt 2020] vond een gestandaardiseerd gemiddeld verschil van  0.02 (95%BI –0,22 tot 0,19) [Liu 2025].

ILD/longfibrose

In de richtlijn Dyspneu (2015) werden opioïden bij ILD/longfibrose niet onderzocht.
De richtlijn Dyspneu (2026) vond 1 RCT bij 36 patiënten met longfibrose waarbij geen verschil in dyspneu werd gevonden tussen morfinedruppels en placebo [Kronborg-White 2020, Yamaguchi 2022].   
De werkgroep vond nog drie placebo-gecontroleerde cross-over RCT’s [Chen 2025, Ferreira 2023, Milne 2020]. Chen [2025) vergeleek het effect op dyspneu bij een inspanningstest van verneveld fentanyl met dat van verneveld placebo bij 8 patiënten met longfibrose. Er werd geen statistisch significant verschil in dyspneu gevonden. In de studie van Ferreira werd bij 35 patiënten geen effect gevonden van langwerkende morfine op dyspneu, met uitzondering van een mogelijk effect op dyspneu in de ochtend (responders op een Visual Analogue Scale 30,8% bij morfine versus 18,5% bij placebo, p=0,417) [Ferreira 2023]. In de studie van Milne werd bij 21 patiënten met ILD/longfibrose geen effect gevonden van fentanyl- versus placebo-vernevelingen op dyspneu tijdens een inspanningstest (Borg dyspneu score respectievelijk 4,1±1,2 versus 3,8±1,2 punten, p=0,174) [Milne 2020].

Hartfalen

In de richtlijn Dyspneu (2015) werden er tegenstrijdige resultaten gevonden voor het effect van opioïden op dyspneu bij hartfalen [Jennings 2001, Oxberry 2011, Viola 2008]. Er werd geen bewijs gevonden voor een positief effect op kwaliteit van leven [Viola 2008, Oxberry 2011]. Eén studie liet een positief effect zien van dihydrocodeïne op inspanningstolerantie [Jennings 2001]. 

In de richtlijn Dyspneu (2026) werd in twee meta-analyses geen positief effect van opioïden ten opzichte van placebo op dyspneu bij hartfalen gevonden [Pratama 2022, Gaertner 2023].  

ALS

In de richtlijn Dyspneu (2015) werden opioïden bij ALS niet onderzocht.
De richtlijn Dyspneu (2026) kon geen uitspraak doen over het effect van opioïden bij ALS. 
De werkgroep vond geen placebo-gecontroleerde RCT’s over opioïden bij ALS. Wel werd een open label studie gevonden waarbij 6 patiënten met een bulbaire vorm van ALS werden behandeld met kortwerkende morfine, met een interval van tenminste 15 minuten. Na 120 minuten behandeling was er een statistisch significante afname van ademfrequentie en dyspneu (NRS score van 7,5 ± 1,9 naar 1,8 ± 0,8 punten, p = 0,027) [Clemens 2008].

Kwaliteit van het bewijs 
De meeste studies waren van lage tot zeer lage kwaliteit. 

Beschikbare middelen (kosten) 
De kosten voor kortwerkende morfine 5 mg (Oramorph) zijn €3,17 voor 20 doses. De kosten voor morfine 10 mg in tabletvorm met gereguleerde afgifte zijn € 0,16 per tablet.  De kosten voor 1 ampul morfine om subcutaan toe te dienen (10 mg/ml, 1 ml) zijn €1,30.
De kosten voor fentanyl 12 ug/uur zijn €7,46/3 dagen. De kosten voor oxycodon 5 mg in tabletvorm met gereguleerde afgifte zijn €2,23 per tablet.
Bron: medicijnkosten.nl, geraadpleegd op 25-05-2026, exclusief uitgiftekosten.
Deze kosten worden vergoed door de zorgverzekeraar.

Aanvaardbaarheid 
Veelvoorkomende bijwerkingen van opioïden zijn obstipatie, misselijkheid, anorexie, braken, sufheid, droge mond en jeuk. Over het algemeen verbeteren bijwerkingen na 1-2 weken gebruik (met uitzondering van obstipatie). 
Er bestaat een risico op afhankelijkheid van opioïden en er kunnen onttrekkingsverschijnselen optreden na het staken van opioïden. 
Het gebruik van opioïden kan de rijvaardigheid beïnvloeden. In het algemeen geldt dat men na het gebruik van een kortwerkend opioïd 12-24 uur niet mag rijden. Bij het gebruik van langwerkende opioïden moet men tenminste twee weken een stabiele dosering gebruiken voordat autorijden is toegestaan. Morfine wordt specifiek benoemd in het ‘Besluit alcohol, drugs en geneesmiddelen in het verkeer’ van 2016 als middel waarop tijdens verkeersdeelname gecontroleerd kan worden. 

Haalbaarheid 
Opioïden zijn in Nederland over het algemeen goed beschikbaar, met uitzondering van opioïdvernevelingen die in Nederland niet gebruikelijk zijn.  Afhankelijk van het voorgeschreven opioïd en de werkingsduur (langwerkend of kortwerkend) vergt het van de patiënt inname van tabletten of een drankje, het dragen van een pleister op de huid of het gebruik van een neusspray dan wel een tablet onder de tong. Ook kunnen opioïden intraveneus of subcutaan worden toegediend, vooral als een snel effect gewenst is. 

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen 
Het meeste onderzoek betreffende opioïden bij dyspneu is verricht bij patiënten met COPD, kanker en hartfalen. 

COPD

Bij COPD worden wisselende uitkomsten gevonden. Hierbij valt op dat er enerzijds een positief effect wordt gevonden van kortwerkende opioïden op dyspneu bij inspanning (veelal getest met eenmalige dosering in het inspanningslaboratorium). Anderzijds laten meerdere grotere recente studies met onderhoudsbehandeling (1-4 weken) met langwerkende opioïden geen effect zien op dyspneu in het dagelijks leven. Op basis van deze negatieve studies met onderhoudsbehandeling met opioïden is het advies van de werkgroep om terughoudend te zijn met langwerkende opioïden bij de behandeling van dyspneu bij COPD.
Gezien de wisselende uitkomsten op effectiviteit en de potentiële nadelen van het gebruik van opioïden beveelt de werkgroep aan om opioïden pas te overwegen als ziektegerichte en niet-medicamenteuze opties onvoldoende effect hebben bereikt. In geval van aanvalsgewijze (toename van) dyspneu bij een opioïd-naïeve patiënt kan een kortwerkend opioïd overwogen worden, bij voorkeur morfine 2,5-5 mg p.o. of 2,5 mg s.c. of i.v. zo nodig tot zesmaal daags. Aangezien het effect van kortwerkende morfine intreedt na 30 minuten, heeft dit alleen zin als de aanval van (toename van) dyspneu langer dan een half uur aanhoudt óf voorspelbaar is, zodat de morfine 30 minuten voorafgaand aan de inspanning kan worden ingenomen. 
Bij uitblijven van een positief effect op dyspneu is het advies de behandeling na een week te staken. In dit geval wordt met de patiënt besproken dat behandeling van de dyspneu met opioïden niet effectief en dus niet zinvol is en dat moet worden ingezet op intensivering van de niet-medicamenteuze behandeling.
De werkgroep is van mening dat ondanks de negatieve studies onderhoudsbehandeling met langwerkend morfine is aangewezen bij een geselecteerde groep patiënten. Hierbij spelen twee overwegingen een rol. Ten eerste acht de werkgroep het op basis van wetenschappelijke literatuur [Ekström 2022, Verberkt 2020] en vanuit de praktijk aannemelijk dat er een subgroep bestaat van responders op opioïden. Ten tweede bestaat er discussie of het meten van een NRS dyspneuscore op een vast moment op de dag (zoals bij studies gebruikelijk) wel een optimale manier is om het effect van interventies op dyspneu vast te stellen [Wade 2017]. Het is denkbaar dat met een ander eindpunt wel een effect gevonden zou kunnen worden van opioïden op dyspneu. 
Daarom geeft de werkgroep ter overweging om, als de patiënt een positief effect ervaart van de kortwerkende morfine en deze ≥4 keer per dag gebruikt, over te gaan op onderhoudsbehandeling met langwerkende morfine. De startdosering is 2dd 10 mg slow release morfine/dag. Bij een goed effect kan worden opgehoogd in stappen van 25-50%. Het advies is daarbij om terughoudend te zijn met doseringen morfine hoger dan 30 mg p.o./dag. Hogere doseringen zijn alleen aangewezen bij patiënten die een duidelijk effect van morfine op dyspneu ervaren. De achtergrond hiervoor is dat er geen studies zijn waaruit blijkt dat een hogere dosering morfine effectief is en er daarnaast in een Zweedse longitudinale cohortstudie een hoger risico op mortaliteit werd gevonden bij hogere doseringen opioïden [Ekström 2014]. Het is daarbij wel de vraag of de verhoogde sterfte het directe gevolg is van de behandeling met hoge doses opioïden. Verberkt [2017] vond in haar review geen bewijs voor ernstige respiratoire bijwerkingen van behandeling met opioïden. Daarbij is het wel belangrijk om te vermelden dat zij bij het uitvoeren van hun meta-analyse alleen gaswisselingsparameters meenamen (zoals zuurstofsaturatie en koolzuurspanning) en dat door heterogeniteit van de studies voor een deel van de analyses maar een klein aantal studies meegenomen kon worden. Het risico op afhankelijkheid en de twijfel (op basis van de resultaten van alle recente RCTs) over de werkzaamheid van opioïden bij dyspneu spelen ook een rol bij het advies om terughoudend te zijn met doseringen morfine hoger dan 30 mg p.o./dag.
Zo nodig kan naast de onderhoudsbehandeling 5 mg morfine p.o. of 2,5 mg morfine s.c. of i.v. tot 6dd extra worden gegeven. 
Er is geen onderzoek gedaan naar het effect van opioïden op dyspneu bij patiënten die al een opioïd gebruiken vanwege pijn. De werkgroep is van mening dat in die situatie kortwerkend morfine kan worden ingezet ter bestrijding van dyspneu in een dosering van 1/6e van de dagdosering van het opioïd tot 6dd. Als de patiënt een ander opioïd dan morfine gebruikt, wordt de dagdosering omgerekend naar morfine en hiervan 1/6e gegeven. 
Bij gebruik van een ander opioïd dan morfine, een goed effect van kortwerkend morfine en frequent gebruik (vier of meer keer per 24 uur) ervan kan overwogen worden de onderhoudsbehandeling te roteren naar de equi-analgetische dosering slow release morfine (zie pijnkaartje). Bij onvoldoende effect op dyspneu en/of pijn wordt de dosering opgehoogd in stappen van 25-50%. In deze situatie kunnen hogere doseringen dan 30 mg p.o./dag worden gegeven.
Naast de onderhoudsbehandeling kan zo nodig kortwerkend morfine extra worden gegeven in een dosering van 1/6e van de (equi-analgetische) dagdosering, tot 6dd.

Kanker

Bij patiënten met kanker laat de literatuur geen conclusie toe ten aanzien van het effect van opioïden op dyspneu. Er is alleen zwakke evidentie voor een acuut (binnen een uur of korter) effect van een eenmalige gift van morfine s.c. Er is dus geen evidentie voor het effect van onderhoudsbehandeling met langwerkende opioïden op dyspneu bij patiënten met kanker.
De richtlijnen van ESMO [Hui 2020], ASCO [Hui 2021] en de Japanese Society for Palliative Medicine [Yamamuchi 2024] adviseren het gebruik van opioïden bij dyspneu bij patiënten met kanker, die onvoldoende reageren op niet-medicamenteuze behandeling. De richtlijn van ESMO en de Japanse richtlijn spreken expliciet een voorkeur voor morfine uit. Ten tijde van deze richtlijnen waren echter nog niet alle recente studies gepubliceerd, die in deze richtlijn besproken worden.
Conform het advies bij patiënten met COPD is de werkgroep van mening dat bij aanvalsgewijze (toename van) dyspneu bij patiënten met kanker een kortwerkend morfine voor zo nodig kan worden voorgeschreven. Bij een goed effect daarvan en frequent gebruik van de kortwerkende morfine (≥4x/dag) kan worden overgegaan op een onderhoudsbehandeling. De startdosering is 2dd 10 mg slow release morfine/dag p.o. Bij een goed effect kan worden opgehoogd in stappen van 25-50%. Het advies is daarbij om terughoudend te zijn met doseringen morfine hoger dan 30 mg p.o./dag. Hogere doseringen zijn alleen aangewezen bij patiënten die een duidelijk effect van morfine op dyspneu ervaren. Zo nodig kan 5 mg morfine p.o. of 2,5 mg morfine s.c. of i.v. extra, tot 6dd worden gegeven.
Er is geen onderzoek gedaan naar het effect van opioïden op dyspneu bij patiënten die al een opioïd gebruiken vanwege pijn. De werkgroep is van mening dat in die situatie kortwerkend morfine kan worden ingezet ter bestrijding van dyspneu in een dosering van 1/6e van de dagdosering van het opioïd, tot 6dd. Als de patiënt een ander opioïd gebruikt dan morfine, wordt de dagdosering omgerekend naar morfine en hiervan 1/6e gegeven tot 6dd.
Bij gebruik van een ander opioïd dan morfine, een goed effect van kortwerkend morfine en frequent (vier of meer keer per dag) gebruik ervan kan overwogen worden de onderhoudsbehandeling te roteren naar de equi-analgetische dosering slow-release morfine (zie pijnkaartje). Bij onvoldoende effect op dyspneu en/of pijn wordt de dosering opgehoogd in stappen van 25-50%. In dat geval kan uitgekomen worden op een hogere dosering morfine dan 30 mg p.o./dag. 
Naast de onderhoudsbehandeling kan zo nodig kortwerkend morfine extra worden gegeven in een dosering van 1/6e van de (equi-analgetische) dagdosering, tot 6dd.

ILD/longfibrose

Bij ILD/longfibrose was beperktere literatuur beschikbaar, maar werd ook geen positief effect gevonden. Hoewel de evidentie minder sterk is dan bij COPD, adviseert de werkgroep om ook bij dyspneu bij ILD geen onderhoudsbehandeling met opioïden voor te schrijven. Dit is in overeenstemming met de richtlijn Symptoombestrijding bij ernstige longaandoeningen van de European Respiratory Society [Holland 2024].
Conform het advies bij patiënten met COPD kan bij aanvalsgewijze toename van) dyspneu een kortwerkend morfine voor zo nodig worden voorgeschreven. Bij een goed effect daarvan en frequent gebruik van de kortwerkende morfine (≥4x.dag) kan worden overgegaan op een onderhoudsbehandeling met een langwerkend morfine. De startdosering is 2dd 10 mg slow release morfine/dag. Bij een goed effect kan worden opgehoogd in stappen van 25-50%  Het advies is daarbij om terughoudend te zijn met doseringen morfine hoger dan 30 mg p.o./dag. Hogere doseringen zijn alleen aangewezen bij patiënten die een duidelijk effect van morfine op dyspneu ervaren. Zo nodig kan 5 mg morfine p.o. of 2,5 mg morfine s.c. of i.v. extra worden gegeven, tot 6dd.
Er is geen onderzoek gedaan naar het effect van opioïden op dyspneu bij patiënten die al een opioïd gebruiken vanwege pijn. De werkgroep is van mening dat in die situatie kortwerkend morfine kan worden ingezet ter bestrijding van dyspneu in een dosering van 1/6e van de dagdosering van het opioïd, tot 6dd. Als de patiënt een ander opioïd dan morfine gebruikt, wordt de dagdosering omgerekend naar morfine en hiervan 1/6e gegeven, tot 6dd..
Bij gebruik van een ander opioïd dan morfine, een goed effect van kortwerkend morfine en frequent (vier of meer keer per dag) gebruik ervan kan overwogen worden de onderhoudsbehandeling te roteren naar de equi-analgetische dosering slow release morfine (zie pijnkaartje). Bij onvoldoende effect op dyspneu en/of pijn wordt de dosering opgehoogd in stappen van 25-50%. In dat geval kan uitgekomen worden op een hogere dosering morfine dan 30 mg p.o./dag.
Naast de onderhoudsbehandeling kan zo nodig kortwerkend morfine extra worden gegeven in een dosering van 1/6e van de (equi-analgetische) dagdosering, tot 6dd.

Hartfalen

Bij hartfalen werd in 2 meta-analyses geen positief effect op dyspneu gevonden van opioïden. Hoewel de evidentie minder sterk is dan bij COPD, adviseert de werkgroep om ook bij dyspneu bij hartfalen geen onderhoudsbehandeling met opioïden voor te schrijven.
Conform het advies bij patiënten met COPD kan bij aanvalsgewijze (toename van) dyspneu een kortwerkend morfine voor zo nodig worden voorgeschreven.  Bij een goed effect daarvan en frequent gebruik van de kortwerkende morfine (≥4x/dag) over te gaan op een onderhoudsbehandeling met een langwerkend morfine. De startdosering is 2dd 10 mg slow release morfine/dag. Bij een goed effect kan worden opgehoogd in stappen van 25-50%  Het advies is daarbij om terughoudend te zijn met doseringen morfine hoger dan 30 mg p.o./dag. Hogere doseringen zijn alleen aangewezen bij patiënten die een duidelijk effect van morfine op dyspneu ervaren. Zo nodig kan 5 mg morfine p.o. of 2,5 mg morfine s.c. of i.v. extra worden gegeven, tot 6dd.
Er is geen onderzoek gedaan naar het effect van opioïden op dyspneu bij patiënten die al een opioïd gebruiken vanwege pijn. De werkgroep is van mening dat in die situatie kortwerkend morfine kan worden ingezet ter bestrijding van dyspneu in een dosering van 1/6e van de dagdosering van het opioïd, tot 6dd. Als de patiënt een ander opioïd dan morfine gebruikt, wordt de dagdosering omgerekend naar morfine en hiervan 1/6e gegeven, tot 6dd. 

Bij gebruik van een ander opioïd dan morfine, een goed effect van kortwerkend morfine en frequent (vier of meer keer per dag) gebruik ervan kan overwogen worden de onderhoudsbehandeling te roteren naar de equi-analgetische dosering slow release morfine (zie pijnkaartje). Bij onvoldoende effect op dyspneu en/of pijn wordt de dosering opgehoogd in stappen van 25-50%. In dat geval kan uitgekomen worden op een hogere dosering morfine dan 30 mg p.o./dag. 
Naast de onderhoudsbehandeling kan zo nodig kortwerkend morfine extra worden gegeven in een dosering van 1/6e van de (equi-analgetische) dagdosering, tot 6dd.

ALS

Bij ALS is er geen placebo-gecontroleerd onderzoek beschikbaar.
Er is geen reden om te veronderstellen dat het effect van opioïden bij dyspneu bij ALS anders zou zijn dan bij bovengenoemde aandoeningen. De werkgroep adviseert dan ook om ook bij dyspneu bij ALS geen onderhoudsbehandeling met opioïden voor te schrijven.
Conform het advies bij patiënten met COPD kan bij aanvalsgewijze verergerging van dyspneu een kortwerkend morfine voor zo nodig worden voorgeschreven. Bij een goed effect daarvan en frequent gebruik van de kortwerkende morfine (≥4x.dag) over te gaan op een onderhoudsbehandeling met een langwerkend morfine. De startdosering is 2dd 10 mg slow release morfine/dag. Bij een goed effect kan worden opgehoogd in stappen van 50%  Het advies is daarbij om terughoudend te zijn met doseringen morfine hoger dan 30 mg p.o./dag. Hogere doseringen zijn alleen aangewezen bij patiënten die een duidelijk effect van morfine op dyspneu ervaren.
Er is geen onderzoek gedaan naar het effect van opioïden op dyspneu bij patiënten die al een opioïd gebruiken vanwege pijn. De werkgroep is van mening dat in die situatie kortwerkend morfine kan worden ingezet ter bestrijding van dyspneu in een dosering van 1/6e van de dagdosering van het opioïd. Als de patiënt een ander opioïd gebruikt dan morfine, wordt de dagdosering omgerekend naar morfine en hiervan 1/6e gegeven. 
Bij gebruik van een ander opioïd dan morfine, een goed effect van kortwerkend morfine en frequent (vier of meer keer per dag) gebruik ervan kan overwogen worden de onderhoudsbehandeling te roteren naar de equi-analgetische dosering slow release morfine (zie pijnkaartje). Bij onvoldoende effect op dyspneu en/of pijn wordt de dosering opgehoogd in stappen van 25-50%. In dat geval kan uitgekomen worden op een hogere dosering morfine dan 30 mg p.o./dag. 
Naast de onderhoudsbehandeling kan zo nodig kortwerkend morfine extra worden gegeven in een dosering van 1/6e van de (equi-analgetische) dagdosering, tot 6dd.

Naast chronische dyspneu in de palliatieve fase kan er ook een acute verslechtering optreden. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een COPD-longaanval, longontsteking of astma cardiale. In deze setting is weinig tot geen wetenschappelijke literatuur beschikbaar. Een retrospectieve analyse liet een hogere sterfte zien bij patiënten die morfine kregen in verband met acuut hartfalen in vergelijking met patiënten die geen morfine kregen [Johnson 2008]. Echter, hierbij werden hoge doseringen morfine (10 mg i.v.) gegeven. Bovendien is het de vraag of de verhoogde sterfte niet terug te voeren was op het feit dat de patiënten die morfine kregen in een slechtere toestand waren.
Op basis van positieve ervaringen in de praktijk kan in deze situaties naar de mening van de werkgroep overwogen worden om kortdurend (enkele dagen) een kortwerkend opioïd te geven, bijvoorbeeld 2,5-5 mg morfine s.c. of i.v. of 2,5-10 mg oraal, tot 6dd. In dit geval worden wat hogere maximale doseringen morfine geadviseerd, gelet op de situatie (plotselinge (toename) van (vaak heftige) dyspneu, kortdurend (meestal enkele dagen tot een week) gebruik).
Voor de behandeling van dyspneu bij acute palliatieve sedatie wordt verwezen naar de richtlijn Palliatieve sedatie.

De werkgroep acht het belangrijk te vermelden dat er geen placebo-gecontroleerd onderzoek beschikbaar is over opioïden voor dyspneu bij patiënten in de stervensfase. De werkgroep adviseert in deze situatie opioïden voor te schrijven zoals geadviseerd in de richtlijn Zorg in de stervensfase.   

Tot slot wil de werkgroep nog aangeven dat de voorkeur voor morfine is gebaseerd op het feit dat over dit middel de meeste wetenschappelijke literatuur beschikbaar is. Echter, mocht morfine niet goed verdragen worden of er een contra-indicatie zijn voor het gebruik ervan (bijv. Bij een GFR <30 ml/min), dan is er geen bezwaar tegen rotatie naar c.q. gebruik van een ander opioïd met een equivalente dosis (zie conversietabel in richtlijn Pijn bij kanker). De werkgroep geeft hierbij geen voorkeur aan voor een specifiek middel, omdat dit op basis van de schaarse wetenschappelijke literatuur met andere middelen niet goed aan te geven is. 

Samenvatting opioïden bij dyspneu

Zes recente grote placebo-gecontroleerde gerandomiseerde studies laten geen verschil zien tussen onderhoudsbehandeling met langwerkend morfine en placebo met betrekking tot het effect op dyspneu in het dagelijks leven bij patiënten met COPD. Ook bij hartfalen is er evidentie dat langwerkend morfine niet werkt bij dyspneu. Bij andere aandoeningen (kanker, ILD/longfibrose en ALS) is er weinig of geen onderzoek hiernaar verricht. 
Gerandomiseerd onderzoek bij patiënten met COPD en kanker laat zien dat kortwerkende opioïden wel invloed hebben op dyspneu, meestal onderzocht bij inspanningsonderzoek in de laboratoriumsetting.
Het advies van de richtlijn is om eerst te onderzoeken of kortwerkend morfine (2,5-5 mg p.o. of 2,5 mg s.c. of i.v., zo nodig, tot 6dd) effect heeft op de dyspneu. Als dat het geval is en als patiënten vier keer of meer per 24 uur kortwerkend morfine nodig hebben, kan gestart worden met slow release morfine 2dd 10 mg p.o;, zo nodig op te hogen in stappen van 25-50%. De richtlijn adviseert terughoudendheid met doseringen van meer dan 30 mg p.o./dag, omdat het effect van hogere doseringen niet bewezen is, er een risico is op afhankelijkheid en een risico op sterfte.
Als een patiënt al een opioïd gebruikt (bijv. vanwege pijn) is het advies om eerst te starten met kortwerkend morfine zo nodig, tot 6dd. Bij een goed effect en frequent gebruik van kortwerkend morfine kan geroteerd worden naar slow release morfine en zo nodig opgehoogd worden in stappen van 25-50%. Hierbij kunnen hogere doseringen dan 30 mg p.o./dag worden gegeven.
Voor de behandeling van dyspneu in de stervensfase wordt verwezen naar de richtlijn Zorg in de stervensfase.
Er is nauwelijks onderzoek verricht naar het effect van morfine bij dyspneu in acute situaties, zoals een COPD-longaanval, een longembolie of een astma cardiale. De richtlijn adviseert om hierbij kortdurend (enkele dagen) een kortwerkend opioïd te geven, bijvoorbeeld 2,5-5 mg morfine s.c. of i.v. of 2,5-10 mg p.o., tot 6dd.
Voor de behandeling van dyspneu bij acute palliatieve sedatie wordt verwezen naar de richtlijn Palliatieve sedatie.

Kanker

Het literatuuronderzoek van 2015 leverde geen RCT's op over het effect van corticosteroïden op dyspneu bij patiënten met kanker.
Bij het literatuuronderzoek van 2026 werden twee RCT's gevonden. Een meta-analyse daarvan liet een (net) niet significant verschil zien tussen dexamethason en placebo (gemiddeld verschil -0,85; 95%BI -1,73 tot 0,03, p=0,06) [Haywood 2019].
Na de laatste systematische review, waarvan gebruik werd gemaakt, werd nog een RCT gevonden die dexamethason 1dd 8 mg p.o. vergeleek met placebo bij 149 patiënten met kanker en dyspneu [Hui 2022]. Er was geen verschil in dyspneu tussen beide groepen (gemiddeld verschil 0, 95%BI -,08 tot 0,7, p=0,48). Infecties (11% vs 7%), slapeloosheid (8% vs 2%), neuropsychiatrische symptomen (3% vs 0%) en Serious Adverse Events (SAE's) resulterend in ziekenhuisopnames (28% vs 7%) kwamen vaker voor in de groep die behandeld werd met dexamethason.

COPD

Het literatuuronderzoek van 2015 leverde geen RCT's op over het effect van corticosteroïden op dyspneu bij patiënten met COPD. 
Bij het literatuuronderzoek van 2021 en 2026 zijn corticosteroïden niet meegenomen.

ILD/longfibrose

Bij het literatuuronderzoek van 2015 is het effect van corticosteroïden op dyspneu niet onderzocht bij patiënten met ILD/longfibrose.
Bij het literatuuronderzoek van 2026 zijn corticosteroïden niet meegenomen.

Hartfalen

Het literatuuronderzoek van 2015 leverde geen RCT's op over het effect van corticosteroïden op dyspneu bij patiënten met hartfalen. 
Bij het literatuuronderzoek van 2026 zijn corticosteroïden niet meegenomen.

ALS

Bij het literatuuronderzoek van 2015 is het effect van corticosteroïden op dyspneu niet onderzocht bij patiënten met ALS.
Bij het literatuuronderzoek van 2026 zijn corticosteroïden niet meegenomen.

Kwaliteit van het bewijs 
De kwaliteit van het bewijs van de 2 RCT's bij patiënten met kanker van het literatuuronderzoek van 2025 was zeer laag. De studie van Hui [2022] werd niet gegradeerd.

Beschikbare middelen (kosten)
De kosten voor dexamethason zijn €0,29 per tablet van 4 mg. De kosten voor prednisolon zijn €0,27 per tablet van 30 mg (medicijnkosten.nl, geraadpleegd op 25-05-2026) exclusief terhandstellingskosten. Deze kosten worden vergoed door de zorgverzekeraar. 

Aanvaardbaarheid
Dexamethason en prednisolon gaan vaak gepaard met bijwerkingen die zowel een positief als negatief effect kunnen hebben.
Enerzijds kan het leiden tot verbetering van algeheel lichamelijk en psychisch welbevinden, verbetering van de eetlust en afname van vermoeidheid en misselijkheid. Anderzijds kan het, zeker bij langdurig gebruik, leiden tot (soms ernstige) bijwerkingen zoals Candida stomatitis, hyperglykemie, kwetsbare huid, proximale myopathie, gejaagdheid, slapeloosheid, delier en somberheid.

Haalbaarheid 
Dexamethason en prednisolon kunnen zonder problemen worden voorgeschreven.

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen 

Kanker

Gelet op de bevindingen van het literatuuronderzoek moeten corticosteroïden in het algemeen niet worden voorgeschreven ter verlichting van dyspneu bij patiënten met kanker in de palliatieve fase.
Er is echter een aantal specifieke situaties waarbij corticosteroïden wel kunnen worden overwogen bij dyspneu bij patiënten met kanker in de palliatieve fase (en in de klinische praktijk ook worden voorgeschreven), namelijk bij:

  • longschade door radiotherapie of systemische therapie (chemotherapie, doelgerichte therapie of immuuntherapie) [Ćeriman Krstić 2025, Yerolatsite 2025]
  • v. cava superior-syndroom [Ćeriman Krstić 2025];
  • lymfangitis carcinomatosa [Ćeriman Krstić 2025], Klimek 2019];
  • obstructie van de grote luchtwegen en dreigende verstikking [Ćeriman Krstić  2025, Elsavem 2007].

De bewijsvoering voor het effect van corticosteroïden op dyspneu in deze situaties is beperkt tot afwezig. Er zijn geen placebo-gecontroleerde gerandomiseerde studies verricht naar het effect van corticosteroïden in deze situaties. De klinische praktijk laat in deze situaties echter een gunstig effect zien van corticosteroïden.
De richtlijnen van ASCO [Hui 2019], ESMO [Hui 2020] en de Japanese Society for Palliative Medicine [Yamaguchi 2024] geven aan dat corticosteroïden overwogen kunnen worden bij dyspneu t.g.v. v. cava superiorsyndroom, lymfangitis carcinomatosa of obstructie van de grote luchtwegen door tumor.
De werkgroep is van mening (net als bij de richtlijn Dyspneu (2015)) dat corticosteroïden kunnen worden overwogen bij de behandeling van dyspneu in bovengenoemde situaties.
Er kan geen voorkeur worden uitgesproken voor prednisolon of dexamethason. Gebruikelijke doseringen zijn 1dd 4-8 mg dexamethason of 1dd 30-60 mg prednisolon p.o., s.c. of i.v. Indien er na een week geen effect is opgetreden, worden de corticosteroïden gestaakt. Indien er wel een effect is, wordt geprobeerd de dosering geleidelijk te verminderen op geleide van de klachten en uiteindelijk zo mogelijk de corticosteroïden te staken.

COPD/ILD/longfibrose

Bij patiënten met COPD of ILD/longfibrose worden corticosteroïden soms wel voorgeschreven als behandeling van de ziekte. Dat is dus behandeling van de oorzaak en valt buiten het kader van deze module.

Hartfalen en ALS

Voor patiënten met hartfalen of ALS werden geen gerandomiseerde studies gevonden. De werkgroep ziet geen argument voor het voorschrijven van corticosteroïden ter verlichting van dyspneu bij deze aandoeningen.

Kanker

Bij het literatuuronderzoek van 2015 werden bij twee RCT's bij patiënten met kanker geen aanwijzingen gevonden voor een effect van lorazepam op dyspneu t.o.v. placebo resp. de combinatie van midazolam en morfine t.o.v. alleen morfine [Simon 2010].
Bij het literatuuronderzoek van 2026 werd één RCT gevonden, waarbij geen verschil in effect op dyspneu werd gezien tussen intranasaal midazolam en placebo [Dy 2020].

COPD

Bij het literatuuronderzoek van 2015 werden vier cross-over RCT’s gevonden bij patiënten met vergevorderde stadia van COPD die benzodiazepines (clorazepaat, alprazolam of diazepam) vergeleken met placebo [Simon 2010]. Een meta-analyse van drie studies hiervan liet geen significant verschil zien tussen benzodiazepines en placebo ten aanzien van het effect op dyspneu.
Bij het literatuuronderzoek van 2021 werden vier gerandomiseerde studies bij COPD gevonden, die een benzodiazepine vergeleken met placebo [Simon 2016]. Een meta-analyse hiervan liet geen significant verschil zien.
Bij het literatuuronderzoek van 2026 werden geen nieuwe studies bij COPD gevonden.

Interstitiële longziektes/longfibrose, hartfalen en ALS

Bij geen van de literatuuronderzoeken (voor zover bericht bij deze aandoeningen) werden gerandomiseerde studies gevonden t.a.v. het effect van benzodiazepines op dyspneu. 

Kwaliteit van het bewijs 
De kwaliteit van het bewijs was laag. 

Beschikbare middelen (kosten) 
De kosten voor benzodiazepines zijn €0,29 per tablet (medicijnkosten.nl, geraadpleegd op 22-05-2026) exclusief terhandstellingskosten. Deze kosten worden voor deze toepassing niet vergoed door de zorgverzekeraar.

Aanvaardbaarheid 
Slaperigheid en verminderde alertheid komen frequent voor bij het gebruik van benzodiazepines, zeker bij het starten van de behandeling. Daarnaast bestaat er een risico op afhankelijkheid van benzodiazepines, met name bij hogere doseringen. Ook hebben benzodiazepines een ernstige of potentieel gevaarlijke invloed op de rijvaardigheid [Categorie 3, Instituut verantwoord medicijngebruik] en verhogen ze het valrisico. 
Het gebruik van benzodiazepines bij COPD is geassocieerd met een verhoogde kans op respiratoire bijwerkingen en overlijden [Ekström 2014, Le 2020]. Benzodiazepines zijn gecontra-indiceerd bij ernstige respiratoire insufficiëntie.

Haalbaarheid 
Benzodiazepines zijn in Nederland goed beschikbaar. Van de patiënt vergt het inname van een tablet, over het algemeen een- tot driemaal per dag.

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen 
Gezien de negatieve bevindingen in de wetenschappelijke literatuur en de bekende nadelige effecten van benzodiazepines, zoals beschreven onder het kopje ‘aanvaardbaarheid’, is de werkgroep van mening dat er geen rol is voor benzodiazepines in de behandeling van dyspneu zonder onderliggende angst in de palliatieve fase. 

De richtlijnen Dyspneu van de ESMO [Hui 2020] en ASCO [Hui 2021] raden benzodiazepines bij dypneu bij patiënten met kanker alleen aan als er sprake is van angst. De richtlijn Dyspneu van de Japanese Society for Palliative Medicine [Yamamuchi 2024] raadt benzodiazepines alleen aan in combinatie met morfine. De richtlijn Symptoom management van de European Respiratory Society [Holland 2024] doet geen uitspraak over het gebruik van benzodiazepines bij dyspneu bij respiratoire aandoeningen.

Zoals beschreven in Achtergrond en module Behandeling van de oorzaak van deze richtlijn kan angst wel een onderliggende oorzaak of verergerende factor zijn voor dyspneu. Derhalve is de werkgroep van mening dat bij de combinatie van dyspneu en angst benzodiazepines overwogen kunnen worden. Voor de praktische uitvoering hiervan wordt verwezen naar de richtlijn Angst in de palliatieve fase. 

Kanker, COPD, ILD/longfibrose, hartfalen en ALS

Antidepressiva werden niet onderzocht in de richtlijn Dyspneu (2015).
Bij het literatuuronderzoek voor de richtlijn COPD (2021) en voor de richtlijn Dyspneu (2026) werden geen studies gevonden.
De werkgroep vond zelf twee dubbelblinde, placebo-gecontroleerde RCT’s waarbij specifiek het effect van antidepressiva op dyspneu werd onderzocht bij gemengde populaties [Currow 2019, Higginson 2024]. In de studie van Currow [2019] werd sertraline vergeleken met placebo bij 223 patiënten (71% COPD, 19% interstitieel longlijden, 15% longkanker, 5% hartfalen) met dyspneu ondanks optimale behandeling van de onderliggende aandoening en een modified Medical Research Council (mMRC) score van 2 tot 4. Er werd na 4 weken geen verschil gevonden tussen sertraline en placebo wat betreft dyspneu (Odds Ratio 1,00, 95% confidence interval 0,71-1,40). De Better-B studie van Higginson [2024] onderzocht mirtazapine bij 225 patiënten (55% COPD, 45% interstitieel longlijden) met dyspneu en een mMRC score van 3 of 4. Er was na 7 weken behandeling geen verschil in dyspneu (gemeten met een Numeric Rating Scale, NRS) tussen mirtazapine en placebo (gemiddeld verschil NRS 0.105, 95% confidence interval -0,407, 0,618), maar wel een verschil in bijwerkingen (niet gespecificeerd; 64% bij gebruik van mirtazapine en 40% bij gebruik van placebo). Belangrijk is om te vermelden dat in de studie van Currow et al. patiënten met een ernstige depressie werden uitgesloten van deelname. In de studie van Higginson et al. werden patiënten uitgesloten met een voorgeschiedenis van depressie of eerder gebruik van antidepressiva. 
Naast deze twee RCT’s werden in een narratieve review van Higginson [2025] nog zes placebo-gecontroleerde RCT’s beschreven waar antidepressiva werden onderzocht bij patiënten met een pulmonale aandoening (alleen COPD in 5 van de 6 studies). In deze studies werd niet primair het effect van antidepressiva op dyspneu onderzocht. In drie studies was dyspneu wel als secundair eindpunt. De enige studie die een mogelijk positief effect aantoonde was een feasability studie die plaatsvond voorafgaand aan de bovengenoemde Better-B studie Higginson [2020]. In deze studie bij 64 patiënten met een longaandoening verbeterde de Numeric Rating Score voor ergste dyspneu meer bij gebruik van mirtazapine gedurende vier weken versus placebo: -1,3 (95% confidence interval -2,1 tot –0,5) punten versus –0,8 (-1,6 tot 0,0) punten. Echter, omdat het een feasability onderzoek betrof werd er geen statistiek op deze uitkomst uitgevoerd. 

Kwaliteit van het bewijs
De studies van Currow [2019] en Higginson [2020 en 2024] zijn niet gegradeerd. 

Beschikbare middelen (kosten)
Antidepressiva worden in Nederland vergoed vanuit de basisverzekering. De kosten voor antidepressiva zijn € 0,10 tot € 0,20 per tablet (medicijnkosten.nl, geraadpleegd op 22-05-2026) exclusief terhandstellingskosten. Deze kosten worden voor deze toepassing niet vergoed door de zorgverzekeraar.

Aanvaardbaarheid
Het gebruik van antidepressiva kan, met name in de startfase, gepaard gaan met bijwerkingen zoals (bij SSRI's) maag-darmklachten, seksuele disfunctie, centrale bijwerkingen (hoofdpijn, toegenomen angst, agitatie, rusteloosheid, slapeloosheid of juist slaperigheid), autonome effecten (droge mond, hyperhidrose) en onthoudingsverschijnselen bij plotseling staken. 

Haalbaarheid 
Antidepressiva zijn in Nederland goed beschikbaar. Van de patiënt vergt het inname van een tablet, over het algemeen eenmaal per dag. 

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen 
Er is slechts beperkte wetenschappelijke literatuur beschikbaar over de behandeling van dyspneu in de palliatieve fase met antidepressiva. Eén feasability studie liet een mogelijk positief effect zien van mirtazapine op dyspneu bij longaandoeningen. Echter, in de grotere placebo-gecontroleerde trial die hierop volgde, werd er geen positief effect van mirtazapine gevonden. Alle andere RCT’s lieten ook geen verschil zien tussen een antidepressivum en placebo. De werkgroep is op basis van de huidige wetenschappelijke literatuur van mening dat er daarom zonder onderliggende depressie voor antidepressiva geen rol is voor de behandeling van dyspneu. 
De richtlijn Dyspneu bij kanker van de ESMO [Hui 2020] raadt het gebruik van antidepressiva bij dyspneu af. De richtlijnen van ASCO [Hui 2021] en van de Japanese Society for Palliatieve Medicine [Yamamuchi 2024] doen geen aanbevelingen over het gebruik van antidepressiva bij dyspneu bij patiënten met kanker. De richtlijn Symptoommanagement van de European Respiratory Society [Holland 2024] doet geen aanbeveling over het gebruik van antidepressiva bij dyspneu bij patiënten met respiratoire aandoeningen.
De werkgroep is van mening dat antidepressiva wel overwogen kunnen worden bij de combinatie van dyspneu met depressie of (in het geval van SSRI's) angst. Dit gaat uit van een multidimensionele benadering van dyspneu (zie Achtergrond) en de veronderstelling dat depressie en angst van invloed zijn op dyspneu en behandeling hiervan zal leiden tot afname van dyspneu. Wetenschappelijk bewijs hiervoor is er niet. Voor behandeling met antidepressiva wordt verwezen naar de relevante richtlijnen, te weten ‘Angst in de palliatieve fase’, ‘Depressie in de palliatieve fase’ en 'Palliatieve zorg bij mensen met COPD’. Voorwaarde is een levensverwachting van >3 maanden.

Abdallah SJ, Wilkinson-Maitland C, Saad N, Li PZ, Smith BM, Bourbeau J, et al. Effect of morphine on breathlessness and exercise endurance in advanced COPD: a randomised crossover trial. The European respiratory journal. 2017; 50(4).

Altree TJ, Pinczel AJ, Toson B, Loffler KA, Hudson AL, Zeng J, Proctor S, Naik G, Mukherjee S, Catcheside P, Somogyi A, Currow DC, Eckert DJ. The Effects of Low-Dose Morphine on Sleep and Breathlessness in COPD: A Randomized Trial. Chest. 2025 Jun;167(6):1578-1590.  

Bailey CD, Wagland R, Dabbour R, et al. An integrative review of systematic reviews related to the management of breathlessness in respiratory illnesses. BMC Pulm Med. 2010 Dec 9;10:63. 

Bajwah, S., et al., Pharmacological and nonpharmacological interventions to improve symptom control, functional exercise capacity and quality of life in interstitial lung disease: An evidence synthesis. ERJ Open Research, 2021. 7(1): p. 1-18. 

Ben-Aharon I, Gafter-Gvili A, Leibovici L, et al. Interventions for alleviating cancer-related dyspnea: a systematic review and meta-analysis. Acta Oncol. 2012 Nov;51(8):996-1008. 

Ćeriman Krstić V, Gajić M, Djukanović L, Jovanović D. Corticosteroids in lung cancer. Front Drug Saf Regul. 2025 Apr 24;5:1528468

Charles MA, Reymond L, Israel F. Relief of incident dyspnea in palliative cancer patients: a pilot, randomized, controlled trial comparing nebulized hydromorphone, systemic hydromorphone, and nebulized saline. J Pain Symptom Manage. 2008;36(1):29-38.

Chen C, Kolbe J, Paton JFR, Fisher JP. Nebulized fentanyl does not improve exercise capacity or dyspnoea in fibrosing interstitial lung disease. Exp Physiol. 2025 Jan;110(1):15-22.

Chitoran, E., et al., A Systematic Review and Meta-Analysis on Opioid Management of Dyspnea in Cancer Patients. Cancers, 2025. 17(8). 

Chow, R., et al., Prophylaxis and treatment of cancer-related dyspnea with pharmacologic agents: A systematic review and network meta-analysis. Palliative & Supportive Care, 2022. 20(5): p. 744-751. 

Cuervo Pinna et al. A randomized crossover clinical trial to evaluate the efficacy of oral transmucosal fentanyl citrate in the treatment of dysnea on exertion in patients with advanced cancer. J Pain Symptom Manage. 2014 Jun;47(6):e4-5. 

Currow D, Louw S, McCloud P, et al. Regular, sustained-release morphine for chronic breathlessness: a multicentre, double-blind, randomised, placebo-controlled trial [published correction appears in Thorax. 2020 Jul;75(7):e5]. Thorax 2020; 75(1): 50-56. 

Currow DC, Ekström M, Louw S, et al. Sertraline in symptomatic chronic breathlessness: a double blind, randomised trial. Eur Respir J 2019; 53(1): 1801270. 

DiSalvo WM, Joyce MM, Tyson LB, et al. Putting evidence into practice: evidence-based interventions for cancer-related dyspnea. Clin J Oncol Nurs. 2008; 12(2):3 41-52. 

Dy SM, Gupta A, Waldfogel JM, et al Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer. AHRQ Comparative Effectiveness Reviews. Agency for Healthcare Research and Quality; 2020. doi:10.23970/ AHRQEPCCER232

Eimer M, Cable T, Gal P, Rothenberger LA, McCue JD. Effects of clorazepate on breathlessness and exercise tolerance in patients with chronic airflow obstruction. J Fam Pract. 1985; 21(5): 359-62

Ekström M, Nilsson F, Abernethy AA, Currow DC. Effects of opioids on breathlessness and exercise capacity in chronic obstructive pulmonary disease. A systematic review. Ann Am Thorac Soc. 2015; 12(7): 1079-92.

Ekström MP, Bornefalk-Hermansson A, Abernethy AP, Currow DC. Safety of benzodiazepines and opioids in very severe respiratory disease: national prospective study. BMJ. 2014; 348: g445.

Ekström M, Ferreira D, Chang S, Louw S, Johnson MJ, Eckert DJ, Fazekas B, Clark KJ, Agar MR, Currow DC; Australian National Palliative Care Clinical Studies Collaborative. Effect of Regular, Low-Dose, Extended-release Morphine on Chronic Breathlessness in Chronic Obstructive Pulmonary Disease: The BEAMS Randomized Clinical Trial. JAMA. 2022 Nov 22;328(20):2022-2032. doi: 10.1001/jama.2022.20206. Erratum in: JAMA. 2023 Feb 28;329(8):687.

Elsayem A, Bruera E. High-dose corticosteroids for the management of dyspnea in patients with tumor obstruction of the upper airway. Support Care Cancer 2007; 15:1437-1439.

Feliciano, J.L., et al., Pharmacologic Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Network Open, 2021. 4(2): p. e2037632. 

Ferreira DH, Louw S, McCloud P, et al. Controlled-Release Oxycodone vs. Placebo in the Treatment of Chronic Breathlessness-A Multisite Randomized Placebo Controlled Trial. J Pain Symptom Manage 2020; 59(3): 581-589.

Ferreira DH, Ekström M, Bajwah S, Fazekas B, Currow DC. Regular, low-dose, sustained-release morphine for persisting breathlessness in interstitial lung disease: a randomised, double-blind, placebo-controlled, crossover trial. Eur Respir J. 2023 Sep 28;62(3):2300702.

Filipe, C.B., N.R. Carreira, and P. Reis-Pina, Optimizing breathlessness management in amyotrophic lateral sclerosis: insights from a comprehensive systematic review. BMC Palliative Care, 2024. 23(1): p. 100. 

Gaertner, J., et al., Effect of opioids for breathlessness in heart failure: a systematic review and meta-analysis. Heart, 2023. 109(14): p. 1064-1071. 

Gamborg H, Riis J, Christrup L, et al. Effect of intraoral and subcutaneous morphine on dyspnea at rest in terminal patients with primary lung cancer or lung metastases. J Opioid Manag. 2013 Jul-Aug;9(4):269-74. 

Haywood, A., et al., Systemic corticosteroids for the management of cancer-related breathlessness (dyspneua) in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019. 2: p. CD012704. 

Higginson IJ, Wilcock A, Johnson MJ, et al. Randomised, double-blind, multicentre, mixed-methods, dose-escalation feasibility trial of mirtazapine for better treatment of severe breathlessness in advanced lung disease (BETTER-B feasibility). Thorax 2020; 75(2): 176-179.

Higginson IJ, Bajwah S, Krajnik M, Jolley CJ, Hui D. Recent advances in understanding the role of antidepressants to manage breathlessness in supportive and palliative care. Curr Opin Support Palliat Care. 2025 Jun 1;19(2):83-94.

Higginson IJ, Brown ST, Oluyase AO, May P, Maddocks M, Costantini M, Bajwah S, Normand C, Bausewein C, Simon ST, Ryan K, Currow DC, Johnson MJ, Hart SP, Mather H, Krajnik M, Tanzi S, Ghirotto L, Bolton CE, Janowiak P, Turola E, Jolley CJ, Murden G, Wilcock A, Farsides B, Brown JM; BETTER-B consortium. Mirtazapine to alleviate severe breathlessness in patients with COPD or interstitial lung diseases (BETTER-B): an international, multicentre, double-blind, randomised, placebo-controlled, phase 3 mixed-method trial. Lancet Respir Med. 2024 Oct;12(10):763-774.

Holland AE, Spathis A, Marsaa K, Bausewein C, Ahmadi Z, Burge AT, Pascoe A, Gadowski AM, Collis P, Jelen T, Reilly CC, Reinke LF, Romero L, Russell AM, Saggu R, Solheim J, Vagheggini G, Vandendungen C, Wijsenbeek M, Tonia T, Smallwood N, Ekström M. European Respiratory Society clinical practice guideline on symptom management for adults with serious respiratory illness. Eur Respir J. 2024 Jun 28;63(6):2400335.

Hui D, Xu A, Frisbee-Hume S, et al. Effects of prophylactic subcutaneous fentanyl on exercise-induced breakthrough dyspnea in cancer patients: a preliminary double-blind, randomized, controlled trial. J Pain Symptom Manage. 2014 Feb;47(2):209-17. 

Hui D, Maddocks M, Johnson MJ, Ekström M, Simon ST, Ogliari AC, Booth S, Ripamonti C; ESMO Guidelines Committee. Electronic address: clinicalguidelines@esmo.org. Management of breathlessness in patients with cancer: ESMO Clinical Practice Guidelines†. ESMO Open. 2020 Dec;5(6):e001038. 

Hui D, Bohlke K, Bao T, Campbell TC, Coyne PJ, Currow DC, Gupta A, Leiser AL, Mori M, Nava S, Reinke LF, Roeland EJ, Seigel C, Walsh D, Campbell ML. Management of Dyspnea in Advanced Cancer: ASCO Guideline. J Clin Oncol. 2021 Apr 20;39(12):1389-1411.  

Hui D, Puac V, Shelal Z, Dev R, Hanneman SK, Jennings K, Ma H, Urbauer DL, Shete S, Fossella F, Liao Z, Blumenschein G Jr, Chang JY, O'Reilly M, Gandhi SJ, Tsao A, Mahler DA, Bruera E. Effect of dexamethasone on dyspnoea in patients with cancer (ABCD): a parallel-group, double-blind, randomised, controlled trial. Lancet Oncol. 2022 Oct;23(10):1321-1331. 

Janowiak P, Krajnik M, Podolec Z, Bandurski T, Damps-Konstanska I, Sobanski P, et al. Dosimetrically administered nebulized morphine for breathlessness in very severe chronic obstructive pulmonary disease: a randomized, controlled trial. BMC polm. 2017; 17(1): 186.

Jennings AL, Davies AN, Higgins JP, et al. Opioids for the palliation of breathlessness in terminal illness. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2001; 4(4): CD002066. 

Johnson MJ, Bland JM, Oxberry SG, Abernethy AP, Currow DC. Clinically important differences in the intensity of chronic refractory breathlessness. J Pain Symptom Manage. 2013; 46(6): 957-963.

Johnson MJ, Ekström M, Janssen DJ, Currow DC. Re: Liu et al., Effectiveness and safety of opioids on breathlessness and exercise endurance in patients with chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Palliat Med. 2024 Mar;38(3):400-401. 

Johnson MJ, Williams B, Keerie C, Tuck S, Hart S, Bajwah S, Chaudhuri N, Pearson M, Cohen J, Evans RA, Currow DC, Higginson IJ, Hall P, Atter M, Norrie J, Fallon MT; MABEL collaborative. Morphine for chronic breathlessness (MABEL) in the UK: a multi-site, parallel-group, dose titration, double-blind, randomised, placebo-controlled trial. Lancet Respir Med. 2025 Nov;13(11):967-977. 

Klimek M. Pulmonary lymphangitis carcinomatosis: systematic review and meta-analysis of case reports, 1970-2018. Postgrad Med. 2019 Jun;131(5):309-318

Le TT, Park S, Choi M, Wijesinha M, Khokhar B, Simoni-Wastila L. Respiratory events associated with concomitant opioid and sedative use among Medicare beneficiaries with chronic obstructive pulmonary disease. BMJ Open Respir Res. 2020; 7(1) :e000483.

Lin RJ, Adelman RD, Mehta SS. Dyspnea in palliative care: expanding the role of corticosteroids. J Palliat Med 2012; 15: 834-7. 

Liu, M., et al., Effectiveness and safety of opioids on breathlessness and exercise endurance in patients with chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Palliative Medicine, 2023. 37(9): p. 1365-1378. 

Lopez-Saca JM, Centeno C. Opioids prescription for symptom relief on respiratory function: updated evidence. Curr Opin Support Palliat Care. 2014 Dec;8(4):383-90. 

Lorenz KA, Lynn J, Dy SM, et al. Evidence for improving palliative care at the end of life: a systematic review. Ann Intern Med. 2008 Jan 15;148(2):147-59. 

Luo, N., et al., Efficacy and Safety of Opioids in Treating Cancer-Related Dyspnea: A Systematic Review and Meta-Analysis Based on Randomized Controlled Trials. Journal of Pain & Symptom Management, 2021. 61(1): p. 198-210.e1. 

Marciniuk DD, Goodridge D, Hernandez P, et al. Managing dyspnea in patients with advanced chronic obstructive pulmonary disease: a Canadian Thoracic Society clinical practice guideline. Can Respir J. 2011 Mar-Apr;18(2):69-78. 

Milne KM, Ibrahim-Masthan M, Scheeren RE, James MD, Phillips DB, Moran-Mendoza O, Ja N, O'Donnell DE. Inspiratory neural drive and dyspnea in interstitial lung disease: Effect of inhaled fentanyl. Respir Physiol Neurobiol. 2020 Nov;282:103511.  

Obarzanek, L., W. Wu, and V. Tutag-Lehr, Opioid Management of Dyspnea at End of Life: A Systematic Review. Journal of Palliative Medicine, 2023. 26(5): p. 711-726. 

Oxberry SG, Bland JM, Clark AL, Cleland JG, Johnson MJ. Repeat dose opioids may be effective for breathlessness in chronic heart failure if given for long enough. J Palliat Med 2013; 16(3): 250-255.

Oxberry SG, Torgerson DJ, Bland JM, Clark AL, Cleland JG, Johnson MJ. Short-term opioids for breathlessness in stable chronic heart failure: a randomized controlled trial. Eur J Heart Fail 2011; 13(9): 1006-1012.

Peacock WF, Hollander JE, Diercks DB, et al. Morphine and outcomes in acute decompensated heart failure: an ADHERE analysis. Emerg Med J 2008;25:205–209. 

Poole PJ, Veale AG, Black PN. The effect of sustained-release morphine on breathlessness and quality of life in severe chronic obstructive pulmonary disease. Am J Respir Crit Care Med. 1998;157(6 Pt 1): 1877-80.

Pratama, N.R., et al., Clinical outcomes of opioid administration in acute and chronic heart failure: A meta-analysis. Diabetes and Metabolic Syndrome: Clinical Research and Reviews, 2022. 16(10). 

Shohrati M, Ghanei M, Harandi AA, Foroghi S, Harandi AA. Effect of nebulized morphine on dyspnea of mustard gas-exposed patients: a double-blind randomized clinical trial study. Pulm Med 2012; 2012: 610921.

Simon S, Higginson I, Booth S, Harding R, Weingärtner V, Bausewein C. Benzodiazepines for the relief of breathlessness in advanced malignant and non‐malignant diseases in adults. Cochrane Database Syst Rev [Internet]. 2016; (10). 

Simon ST, Higginson IJ, Booth S, et al. Benzodiazepines for the relief of breathlessness in advanced malignant and non-malignant diseases in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2010; 1(1): CD007354. 

Simon ST, Köskeroglu P, Gaertner J, Voltz R. Fentanyl for the relief of refractory breathlessness: a systematic review. J Pain Symptom Manage 2013; 46(6): 874-886. 

Simon, S.T., et al., Benzodiazepines for the relief of breathlessness in advanced malignant and non-malignant diseases in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2016. 10: p. CD007354.

Simon, S.T., et al., Practice review: Pharmacological management of severe chronic breathlessness in adults with advanced life-limiting diseases. Palliative Medicine, 2024. 38(10): p. 1079-1087. 

Smallwood NE, Pascoe A, Wijsenbeek M, Russell AM, Holland AE, Romero L, Ekström M. Opioids for the palliation of symptoms in people with serious respiratory illness: a systematic review and meta-analysis. Eur Respir Rev. 2024 Oct 9;33(174):230265.

Strieder, M., M. Pecherstorfer, and G. Kreye, Symptomatic treatment of dyspnea in advanced cancer patients: A narrative review of the current literature. Wiener Medizinische Wochenschrift, 2018. 168(13-14): p. 333-343. 

Takagi, Y., et al., Opioids for the management of dyspnea in cancer patients: a systematic review and meta-analysis. International Journal of Clinical Oncology, 2023. 28(8): p. 999-1010. 

Vargas-Bermudez, A., F. Cardenal, and J. Porta-Sales, Opioids for the Management of Dyspnea in Cancer Patients: Evidence of the Last 15 Years--A Systematic Review. Journal of Pain & Palliative Care Pharmacotherapy, 2015. 29(4): p. 341-52. 

Verberkt CA, van den Beuken-van Everdingen MHJ, MD, Schols JMGA, Hameleers N, Wouters EFM, Janssen DJA, MD. Effect of sustained-release morphine for refractory breathlessness in COPD on health status: a randomized clinical trial. JAMA Intern Med. 2020;180: 1306-1314.

Viglino D, Daoust R, Bailly S, et al. Opioid drug use in emergency and adverse outcomes among patients with chronic obstructive pulmonary disease: a multicenter observational study. Sci Rep. 2020;10(1): 5038.

Viola R, Kiteley C, Lloyd NS, et al. The management of dyspnea in cancer patients: a systematic review. Support Care Cancer. 2008 Apr;16(4):329-37. 

Wade J, Mendonca S, Booth S, Ewing G, Gardener AC, Farquhar M. Are within-person Numerical Rating Scale (NRS) ratings of breathlessness 'on average' valid in advanced disease for patients and for patients' informal carers? BMJ Open Respir Res. 2017 Oct 11;4(1):e000235. 

Yamaguchi, Y., et al., Opioid Prescription Method for Breathlessness Due to Non-Cancer Chronic Respiratory Diseases: A Systematic Review. International Journal of Environmental Research & Public Health [Electronic Resource], 2022. 19(8): p. 18. 

Yamaguchi T, Matsuda Y, Watanabe H, Kako J, Kasahara Y, Goya S, Kohara H, Mori M, Nakayama T; Japanese Society for Palliative Medicine (JSPM). Treatment Recommendation for Dyspnea in Patients with Advanced Disease: Revised Clinical Guidelines from the Japanese Society for Palliative Medicine. J Palliat Med. 2024 Oct;27(10):1404-1414.

Yasuda, S., et al., Systematic review and meta-analysis of the efficacy of benzodiazepines for dyspnea in patients with cancer. Japanese Journal of Clinical Oncology, 2023. 53(4): p. 327-334. 

Yerolatsite M, Torounidou N, Amylidi AL, Rapti IC, Zarkavelis G, Kampletsas E, Voulgari PV. A Systematic Review of Pneumonitis Following Treatment with Immune Checkpoint Inhibitors and Radiotherapy. Biomedicines. 2025 Apr 12;13(4):946.