Psychosociale zorg
Uitgangsvraag
Welke psychosociale zorg wordt aanbevolen bij patiënten met dyspneu in de palliatieve fase?
Methode: consensus-based
Aanbevelingen
- Heb aandacht voor alle dimensies van dyspneu: lichamelijk, psychisch, sociaal en zingeving/spiritueel.
- Maak psychosociale en zingevings-/spirituele problemen bespreekbaar, zoals schaamte, schuldgevoelens (bijvoorbeeld over de ziekte, jegens partner en/of kinderen), angst, somberheid, seksuele problemen, financiële moeilijkheden, sociale isolatie, verlies van zelfgevoel en zelfwaardering, onzekerheid, demoralisatie en verlies van hoop en zingeving.
- Maak voor het zingevings-/spirituele domein zo nodig gebruik van de voorbeeldvragen, zoals aangegeven bij het Ars Moriendi-model of van het Mount Vernon Cancer Netwerk [2007]. Zie bij patiënten met COPD ook de module ‘Psychosociaal en existentieel gebied’ van de richtlijn Palliatieve zorg bij patiënten met COPD. Zie voor begeleiding bij angst, depressie en zingeving/spirituele problematiek ook respectievelijk de richtlijn Angst in de palliatieve fase, de richtlijn Depressie in de palliatieve fase en de richtlijn Zingeving en spiritualiteit in de palliatieve fase.
- Vraag of mensen bang zijn om te stikken. Exploreer wat ze daarmee bedoelen en geef uitleg.
- Overweeg EMDR als angst op de voorgrond staat.
- Schakel voor psychosociale zorg zo nodig een verpleegkundige, verpleegkundig specialist of physician assistant van thuiszorg, verpleeghuis of ziekenhuis met deskundigheid op het gebied van de onderliggende ziekte of palliatieve zorg in.
- Verwijs zo nodig naar een gespecialiseerde psychosociale zorgverlener, zoals een POH-GGZ (via de huisarts), psycholoog, psychiater, maatschappelijk werkende of geestelijk verzorger.
- Heb oog voor de belasting van de naasten, hun lichamelijke en psychische klachten en consequenties op sociaal gebied (sociale contacten, werk). Overweeg inzet van thuiszorg en/of vrijwilligers.
- Noem de mogelijkheid van lotgenotencontact, zowel voor patiënten als voor naasten.
Het onderstaande is gebaseerd op literatuur over psychosociale problemen bij dyspneu (met name bij COPD, maar ook bij ILD/longfibrose, longkanker, hartfalen en neuromusculaire aandoeningen) en de mening en ervaring van de werkgroep.
Dyspneu is een complex en beangstigend symptoom met grote gevolgen voor het fysiek en sociaal functioneren en de kwaliteit van leven [Andersson-Watz 2025, Bailey 2004, Dunger 2015, Ekdahl 2022, Gysels 2011, Rautajoki 2023, Swigris 2005].
Enerzijds hebben psychische, sociale en zingevings-/spirituele factoren een grote invloed op de beleving van dyspneu. Naar analogie van ‘total pain’ [Wood 2022] spreekt men ook wel van ‘total dyspnea’ (zie figuur 1 Total dyspnea’) [Abernethy 2008, Kamal 2011, Lovell 2019].

Figuur 1. ‘Total dyspnea’ [Kamal 2011]
Lovell [2019] beschrijft nog twee andere domeinen die de impact van dyspneu bepalen, namelijk de mate van ervaren controle over de dyspneu en het karakter ervan (voorspelbaar versus onvoorspelbaar).
Anderzijds heeft dyspneu ook weer invloed op alle dimensies: lichamelijk, psychisch, sociaal en zingeving/spiritueel [Baglow 2024, Edmonds 2000, Janssen 2015, Gardiner 2009]. Dat geldt niet alleen voor de patiënt, maar ook voor de naasten [Blutgen 2025, Booth 2008, Ferreira 2020, Malik 2013]. In figuur 2 'Functionele, psychologische en sociale gevolgen van dyspneu' worden de functionele, psychologische en sociale gevolgen van dyspneu kort weergegeven [Janssen 2015].

Figuur 2: Functionele, psychologische en sociale gevolgen van dyspneu [Janssen 2015]
Dyspneu heeft een sterke invloed op de inspanningstolerantie en het fysiek functioneren, wat leidt tot beperkingen en afhankelijkheid bij activiteiten van het dagelijks leven, sociale beperkingen en soms ook tot financiële problematiek, omdat patiënten (en soms ook hun partners) niet meer kunnen werken [Disler 2014, Janssen 2015, Lovell 2019, Whitehall 2019]. Dit alles kan (grote) gevolgen hebben voor het zelfbeeld [Lovell 2014, Palmer 2022].
Angst en depressieve symptomen komen veel voor bij dyspneu. Er is een sterke correlatie tussen angst en/of depressieve symptomen enerzijds en (de mate van) dyspneu anderzijds [Bailey 2004, Borge 2010, Borges-Santos 2015, Disler 2014, Dudgeon 1998, Henoch 2008, Herr 2014, Lo 2024, Lovell 2019, Neuman 2006, Pooler 2014, Shin 2022, Smith 2001, Strang 2014, Whitehall 2019]. Psychische klachten en dyspneu beïnvloeden elkaar wederzijds: psychische klachten verergeren dyspneu, maar dyspneu leidt ook tot psychische klachten.
Dyspneu kan ook gevolgen hebben voor de rollen van de patiënt: als partner, als ouder, als kind en/of op het werk [Ekdahl 2022, Janssen 2015, Palmer 2022]. Dat kan ook leiden tot schuldgevoelens over tekortschieten, bijvoorbeeld ten opzichte van de partner of de kinderen. Gebrek aan energie speelt een belangrijke rol, maar angst voor het oplopen van luchtweginfecties (m.n. corona), schaamte voor dyspneu als zeer zichtbaar symptoom en schaamte voor het lichaam kunnen ook van invloed zijn. Schaamte kan bij patiënten met longkanker en COPD ook te maken hebben met het gevoel dat ze hun ziekte door het roken over zichzelf hebben afgeroepen [Gysels 2011]. Dit alles kan leiden tot veel in huis blijven, vermijden van sociale contacten en sociale isolatie [Baglow 2024, Disler 2014, Janssen 2015, Lovell 2019, Whitehall 2019]. Dyspneu kan ook de seksualiteit negatief beïnvloeden [Lovell 2019, Rautajoki 2023, Swigris 2005]. Daarbij spelen afname van libido, gebrek aan energie en het gevoel niet aantrekkelijk (meer) te zijn een rol. Daarnaast kan de partner de patiënt ook willen ontzien op dit gebied.
De gevolgen van dyspneu voor de naasten zijn groot, zeker als zij de rol van mantelzorger op zich nemen [Blütgen 2025, Booth 2003, Edmonds 2000, Ferreira 2000, Gysels 2009, Hutchinson 2018, Janssen 2015, Malik 2013]. Continue zorg, gebrek aan slaap en onzekerheid over de toekomst kunnen leiden tot overbelasting van de naasten [Blütgen 2025]. De belasting van de naasten neemt toe naarmate de ziekte voortschrijdt. In meerdere studies wordt een correlatie gevonden tussen de dyspneu van de patiënt en angst en depressieve gevoelens bij de naasten [Blütgen 2025]. Angst komt voor bij 64% en depressieve symptomen bij 34% van de mantelzorgers van patiënten met COPD [Jerome 2014].
Dyspneu kan een grote impact hebben op het zingevings-/spirituele domein. Patiënten kunnen onzekerheid, demoralisatie en verlies van hoop en betekenisgeving ervaren [Baglow 2024, Disler 2014, Whitehall 2019]. Dyspneu is vaak een beangstigend symptoom en gaat vaak gepaard met angst om te stikken [Bailey 2004, Disler 2014, Ekdahl 2022, Gardiner 2009, Hall 2010, Lovell 2019, Mooren 2025, Palmer 2022, Swigris 2005]. Zowel het symptoom zelf als de onderliggende levensbedreigende ziekte kunnen leiden tot angst voor de dood en existentiële/spirituele nood [Baglow 2024, Edmonds 2000]. Patiënten met COPD en hartfalen zijn zich minder bewust van het levensbedreigende karakter van hun aandoening dan patiënten met longkanker [Dunger 2015, Gardiner 2006, Gysels 2011].
Er is literatuur over zorgbehoeftes van mensen met dyspneu. Deze literatuur heeft vrijwel uitsluitend betrekking op patiënten met vergevorderde stadia van COPD of kanker [Beernaert 2013, Booth 2003, Dunger 2014, Gardiner 2018, Gardiner 2010, Gore 2000, Henoch 2008, Joshi 2012, Pinnock 2017]. Hieruit komt naar voren dat:
- dyspneu wordt ervaren als een bedreigend symptoom;
- dyspneu vaak gepaard gaat met vele andere lichamelijke symptomen. In een studie bij patiënten met COPD was er een mediaan aantal van 10 symptomen per patiënt, vooral vermoeidheid, droge mond en hoesten [Joshi 2012];
- dyspneu ook vaak gepaard gaat met psychische symptomen, vooral angst en depressie;
- de combinatie van lichamelijke en psychische symptomen grote gevolgen kan hebben voor het fysiek en sociaal functioneren en voor de kwaliteit van leven;
- dyspneu grote impact heeft op de naasten;
- patiënten met dyspneu in de palliatieve fase (vooral bij COPD) onvoldoende palliatieve zorg krijgen. In hoeverre dat ook in Nederland het geval is, is niet goed onderzocht.
De basale psychosociale zorg wordt verleend door de bij de zorg betrokken artsen en verpleegkundigen. Een multidimensionele/holistische benadering is daarbij essentieel, met aandacht voor zowel het fysieke als voor het psychische, sociale en zingevings-spirituele domein. Het begint met het inventariseren en bespreekbaar maken van de klachten en problemen op psychosociaal en zingeving/spiritueel gebied, die hierboven besproken zijn. Het aankaarten van existentiële/spirituele problematiek wordt door zorgverleners vaak als moeilijk ervaren. Hierbij kan gebruikgemaakt worden van het Ars Moriendi-model (zie richtlijn Zingeving en spiritualiteit in de palliatieve fase) en van voorbeeldvragen van het Mount Vernon Cancer Network [2007]:
- Wat houdt u in het bijzonder bezig op dit moment?
- Aan wat of wie had u steun in eerdere situaties?
- Wie zou u op dit moment graag bij u willen hebben ter ondersteuning?
Zie voor begeleiding bij angst, depressie en zingevings-/spirituele problematiek ook respectievelijk de richtlijn Angst in de palliatieve fase, de richtlijn Depressie in de palliatieve fase en de richtlijn Zingeving en spiritualiteit in de palliatieve fase. Wanneer angst voor acute heftige dyspneu op de voorgrond staat, kan EMDR worden overwogen.
Het erkennen en bespreken van deze problematiek en het geven van uitleg heeft op zichzelf al een therapeutisch effect en in veel gevallen kan hiermee volstaan worden.
Zo nodig kan voor psychosociale zorg een verpleegkundige, verpleegkundig specialist of physician assistant van thuiszorg, verpleeghuis of ziekenhuis met deskundigheid op het gebied van de onderliggende ziekte of palliatieve zorg worden betrokken.
Wanneer de begeleiding onvoldoende effect heeft of bij gecompliceerde problematiek en/of onvoldoende deskundigheid van de betrokken zorgverlener kan verwezen naar een gespecialiseerde psychosociale zorgverlener, zoals een POH-GGZ, psycholoog, psychiater, maatschappelijk werkende of geestelijk verzorger (zowel in de eerste als in de tweede lijn).
Het is belangrijk om te vragen naar angst om te stikken en te exploreren wat daarmee bedoeld wordt. Wanneer met stikken een acute luchtwegobstructie bedoeld wordt, is daarbij belangrijk om te benadrukken dat dit in de praktijk uiterst zelden voorkomt. Voor die patiënten waarbij stikken op basis van het specifieke ziektebeeld wel een reëel risico is (bijvoorbeeld compressie van de bovenste luchtwegen door een tumor of massale hemoptoë) is het belangrijk dat patiënten weten hoe in die eventuele situatie gehandeld kan worden. Veel mensen zijn bang om met veel dyspneu (acuut optredend, zoals bij een longaanval, pneumonie of een astma cardiale, of chronisch, zoals bij een respiratoire insufficiëntie bij COPD, ILD of ALS) dood te gaan. Samen met de patiënt en naasten kan nagegaan worden hoe (on)waarschijnlijk deze scenario’s zijn en hoe er gehandeld kan worden als de situatie zich voordoet.
Aandacht voor naasten is een belangrijk onderdeel van psychosociale zorg voor patiënten met dyspneu in de palliatieve fase. Ook hier komen alle dimensies aan bod: lichamelijk (gevolgen van fysieke overbelasting, zoals uitputting en rugklachten, slaapproblemen), seksuele problemen, psychische klachten (burn-out, onzekerheid, boosheid, angst, depressie), sociale problemen (veranderde relatie met de partner of ouder, sociale isolatie) en zingevings/spirituele problematiek. Inzetten van thuiszorg of vrijwilligers kan zijn aangewezen. Zie hiervoor ook de themapagina 'Mantelzorg' op Palliaweb. Zie hiervoor:
- www.mantelzorg.nl (vrijwilligers per provincie, adressen van hospices);
- www.vptz.nl (landelijk overzicht + contactpersonen van vrijwilligers palliatieve zorg).
Tenslotte kan de mogelijkheid van lotgenotencontact worden besproken, zowel voor de patiënt als voor naasten. Zie hiervoor de activiteitenpagina van het Longfonds (Contact met lotgenoten | Longfonds).
Abernethy AP, Wheeler JL. Total dyspnoea. Curr Opin Support Palliat Care. 2008 Jun;2(2):110-3.
Andersson-Watz A, Bergdahl E, Eriksson Crommert M, Nygren-Bonnier M, Svantesson M. Living with progressive neurological disease and breathing difficulties. Ann Palliat Med. 2025 Jan;14(1):67-78.
Baglow D, Johnston K, Williams M. Existential aspects of breathlessness in serious disease. Curr Opin Support Palliat Care. 2024 Dec 1;18(4):183-190.
Bailey PH. The dyspnea-anxiety-dyspnea cycle--COPD patients' stories of breathlessness: "It's scary /when you can't breathe". Qual Health Res. 2004 Jul;14(6):760-78.
Beernaert K, Cohen J, Deliens L, et al. Referral to palliative care in COPD and other chronic diseases: a population-based study. Respir Med. 2013 Nov;107(11):1731-9.
Blütgen S, Pralong A, Wilharm C, Eisenmann Y, Voltz R, Simon ST. BreathCarer: Informal carers of patients with chronic breathlessness: a mixed-methods systematic review of burden, needs, coping, and support interventions. BMC Palliat Care. 2025 Feb 1;24(1):33.
Booth S, Silvester S, Todd C. Breathlessness in cancer and chronic obstructive pulmonary disease: using a qualitative approach to describe the experience of patients and carers. Palliat Support Care. 2003 Dec;1(4):337-44.
Borge CR, Wahl AK, Moum T. Association of breathlessness with multiple symptoms in chronic obstructive pulmonary disease. J Adv Nurs. 2010 Dec;66(12):2688-700
Borges-Santos E, Wada JT, da Silva CM, Silva RA, Stelmach R, Carvalho CR, Lunardi AC. Anxiety and depression are related to dyspnea and clinical control but not with thoracoabdominal mechanics in patients with COPD. Respir Physiol Neurobiol. 2015 May;210:1-6.
Disler RT, Green A, Luckett T, Newton PJ, Inglis S, Currow DC, Davidson PM. Experience of advanced chronic obstructive pulmonary disease: metasynthesis of qualitative research. J Pain Symptom Manage. 2014 Dec;48(6):1182-99.
Dudgeon DJ, Lertzman M. Dyspnea in the advanced cancer patient. J Pain Symptom Manage. 1998 Oct;16(4):212-9.
Dunger C, Higginson IJ, Gysels G, et al. Breathlessness and crises in the context of advanced illness: a comparison between COPD and lung cancer. Am J Hosp Palliat Care. 2014 Feb;31(1):13-9. [Epub ahead of print].
Dunger C, Higginson IJ, Gysels M, Booth S, Simon ST, Bausewein C. Breathlessness and crises in the context of advanced illness: A comparison between COPD and lung cancer patients. Palliat Support Care. 2015 Apr;13(2):229-37.
Edmonds P, Higginson I, Altmann D, Sen-Gupta G, McDonnell M. Is the presence of dyspnea a risk factor for morbidity in cancer patients? J Pain Symptom Manage. 2000 Jan;19(1):15-22.
Ekdahl A, Söderberg S, Rising-Holmström M. Living with an ever-present breathlessness: Women's experiences of living with chronic obstructive pulmonary disease stage III or IV. Scand J Caring Sci. 2022 Dec;36(4):1064-1073.
Ferreira DH, Kochovska S, Honson A, Phillips JL, Currow DC. Two faces of the same coin: a qualitative study of patients' and carers' coexistence with chronic breathlessness associated with chronic obstructive pulmonary disease (COPD). BMC Palliat Care. 2020 May 6;19(1):64.
Gardiner C, Gott M, Small N, Payne S, Seamark D, Barnes S, Halpin D, Ruse C. Living with advanced chronic obstructive pulmonary disease: patients concerns regarding death and dying. Palliat Med. 2009 Dec;23(8):691-7.
Gardener A, Ewing G, Kuhn I, Farquhar M. Support needs of patients with COPD: a systematic literature search and narrative review. International Journal of COPD. 2018:13 1021–1035.
Gardiner C, Gott M, Payne S, Small N, Barnes S, Halpin D, Ruse C, Seamark D. Exploring the care needs of patients with advanced COPD: An overview of literature. Respiratory Medicine. 2010: 104, 159-165.
Gore JM, Brophy CJ, Greenstone MA. How well do we care for patients with end stage chronic obstructive pulmonary disease (COPD)? A comparison of palliative care and quality of life in COPD and lung cancer. Thorax. 2000 Dec;55(12):1000-6.
Gysels MH, Higginson IJ. Caring for a person in advanced illness and suffering from breathlessness at home: threats and resources. Palliat Support Care. 2009 Jun;7(2):153-62.
Gysels MH, Higginson IJ. The lived experience of breathlessness and its implications for care: a qualitative comparison in cancer, COPD, heart failure and MND. BMC Palliat Care. 2011 Oct 17;10:15.
Hall S, Legault A, Côté J. Dying means suffocating: perceptions of people living with severe COPD facing the end of life. Int J Palliat Nurs. 2010 Sep;16(9):451-7.
Henoch I, Bergman B, Gustafsson M, Gaston-Johansson F, Danielson E. Dyspnea experience in patients with lung cancer in palliative care. Eur J Oncol Nurs. 2008 Apr;12(2):86-96
Herr JK, Salyer J, Lyon DE, Goodloe L, Schubert C, Clement DG. Heart failure symptom relationships: a systematic review. J Cardiovasc Nurs. 2014 Sep-Oct;29(5):416-22
Hutchinson A, Barclay-Klingle N, Galvin K, Johnson MJ. Living with breathlessness: a systematic literature review and qualitative synthesis. Eur Respir J. 2018 Feb 21;51(2):1701477.
Hutchinson A, Barclay N, Galvin K, Johnson M. Living well with breathlessness: how clinicians can help. Br J Gen Pract. 2019 Jan;69(678):26-27.
Janssen DJ, Wouters EF, Spruit MA. Psychosocial consequences of living with breathlessness due to advanced disease. Curr Opin Support Palliat Care. 2015 Sep;9(3):232-7
Jácome C, Figueiredo D, Gabriel R, Cruz J, Marques A. Predicting anxiety and depression among family carers of people with Chronic Obstructive Pulmonary Disease. Int Psychogeriatr. 2014 Jul;26(7):1191-9.
Joshi M, Joshi A, Bartter T. Symptom burden in chronic obstructive pulmonary disease and cancer. Curr Opin Pulm Med. 2012 Mar;18(2):97-103.
Kamal AH, Maguire JM, Wheeler JL, Currow DC, Abernethy AP. Dyspnea review for the palliative care professional: assessment, burdens, and etiologies. J Palliat Med. 2011 Oct;14(10):1167-72.
Lovell N, Etkind SN, Bajwah S, Maddocks M, Higginson IJ. Control and Context Are Central for People With Advanced Illness Experiencing Breathlessness: A Systematic Review and Thematic Synthesis. J Pain Symptom Manage. 2019 Jan;57(1):140-155.e2.
Malik FA, Gysels M, Higginson IJ. Living with breathlessness: a survey of caregivers of breathless patients with lung cancer or heart failure. Palliat Med. 2013 Jul;27(7):647-56.
Mooren K, van Dijk M, Geerse O, Wubbels M, Engels Y. Fear of suffocation in patients hospitalized with chronic respiratory disease: Results from a flashmob trial. Palliat Med. 2025 Oct;39(9):1018-1020.
Mount Vernon Cancer Network. Spiritual support steering group. Final report on spiritual support. Stevenage, UK: Mount Vernon Cancer Network. 2007.
Palmer E, Kavanagh E, Visram S, Bourke AM, Forrest I, Exley C. When should palliative care be introduced for people with progressive fibrotic interstitial lung disease? A meta-ethnography of the experiences of people with end-stage interstitial lung disease and their family carers. Palliat Med. 2022 Sep;36(8):1171-1185.
Pooler A, Beech R. Examining the relationship between anxiety and depression and exacerbations of COPD which result in hospital admission: a systematic review. Int J Chron Obstruct Pulmon Dis. 2014 Mar 29;9:315-30.
Neuman A, Gunnbjörnsdottir M, Tunsäter A, Nyström L, Franklin KA, Norrman E, Janson C. Dyspnea in relation to symptoms of anxiety and depression: A prospective population study. Respir Med. 2006 Oct;100(10):1843-9.
Pinnock H, Kendall M, Murray S, Worth A, Levack P, Porter M, MacNee W, Sheikh A. Living and dying with severe chronic obstructive pulmonary disease: multi-perspective longitudinal qualitative study. BMJ2011;342:d141.
Rautajoki T, Lehto JT, Sutinen E, Bergman P, Sintonen H, Rajala K, Mäkelä K, Hollmen M, Saarto T, Myllärniemi M. Dyspnea Associates With a Widely Impaired Quality of Life in Idiopathic Pulmonary Fibrosis Patients: A Longitudinal Study Using 15D. J Palliat Med. 2023 Oct;26(10):1357-1364.
Shin J, Kober K, Wong ML, Yates P, Miaskowski C. Systematic review of the literature on the occurrence and characteristics of dyspnea in oncology patients. Crit Rev Oncol Hematol. 2023 Jan;181:103870.
Smith EL, Hann DM, Ahles TA, Furstenberg CT, Mitchell TA, Meyer L, Maurer LH, Rigas J, Hammond S. Dyspnea, anxiety, body consciousness, and quality of life in patients with lung cancer. J Pain Symptom Manage. 2001 Apr;21(4):323-9.
Strang S, Ekberg-Jansson A, Henoch I. Experience of anxiety among patients with severe COPD: A qualitative, in-depth interview study. Palliat Support Care. 2014 Dec;12(6):465-72.
Swigris JJ, Stewart AL, Gould MK, Wilson SR. Patients' perspectives on how idiopathic pulmonary fibrosis affects the quality of their lives. Health Qual Life Outcomes. 2005 Oct 7;3:61.
Walthall H, Floegel T. The lived experience of breathlessness for people diagnosed with heart failure: a qualitative synthesis of the literature. Curr Opin Support Palliat Care. 2019 Mar;13(1):18-23.
Wood J. Cicely Saunders, 'Total Pain' and emotional evidence at the end of life. Med Humanit. 2022 Dec;48(4):411-420.