Achtergrond

Palliatieve zorg bij patiënten met dyspneu

De richtlijn ‘Dyspneu in de palliatieve fase’ geeft adviezen over diagnostiek, voorlichting en behandeling van dyspneu bij mensen in de palliatieve fase en de klachten die daar het gevolg van zijn. 
De focus van de zorg dient echter de mens met dyspneu te zijn en niet dyspneu op zichzelf. Dat impliceert het volgende voor de zorg:

  • De zorgverlener heeft aandacht voor alle dimensies: niet alleen de lichamelijke dimensie, maar ook de psychische, sociale en spirituele/existentiële dimensies. Het hebben van een levensbedreigende ziekte met een beperkt levensperspectief heeft grote gevolgen op al deze gebieden. De zorgverlener heeft ook aandacht voor de naasten. Zie voor alle aspecten van palliatieve zorg het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland en Algemene principes van palliatieve zorg.
  • De zorgverlener beslist samen met de patiënt en de naasten welke diagnostiek en behandeling gewenst, haalbaar en zinvol zijn ('samen beslissen' ofwel ‘shared decision making’/'gezamenlijke besluitvorming’). Dat kan ook betekenen dat de patiënt besluit geen diagnostiek of behandeling te willen. Zie hiervoor de informatiepagina op Palliaweb.
  • De zorgverlener anticipeert op problemen die zich in de toekomst kunnen voordoen en gaat in gesprek met de patiënt over de wensen en voorkeuren en passende zorg in de toekomst, mits deze hier open voor staat. Zie de richtlijn Proactieve zorgplanning.

Begripsbepaling

Dyspneu wordt omschreven als een onaangename gewaarwording van de ademhaling [Van den Aardweg 2013, Parshall 2012, de Peuter 2004]. Patiënten benoemen het als kortademigheid of benauwdheid en kunnen het omschrijven als ‘het gevoel lucht te kort te komen’, ‘honger naar lucht’, ‘moeite met ademen’ of ‘een zwaar gevoel op de borst’. In alle definities en beschrijvingen van dyspneu wordt het subjectieve, onaangename en vaak beangstigende karakter benadrukt. De termen ‘kortademigheid’ en ‘benauwdheid’ zijn niet goed gedefinieerd en worden door patiënten en zorgverleners in verschillende betekenissen gebruikt.

Er is geen duidelijke relatie tussen het (subjectieve) gevoel van dyspneu en objectieve parameters zoals zuurstofgehalte van het bloed of prestatievermogen. De situatie is vergelijkbaar met die bij pijn: ‘de patiënt is zo dyspnoïsch, als hij zelf zegt te zijn’.

De impact van dyspneu is groot, zowel op de patiënt als op de naasten, mede door de functionele beperkingen op fysiek en sociaal gebied. Veel patiënten met ernstige dyspneu zijn bang om te stikken [Mooren 2025]. Dyspneu vermindert de kwaliteit van leven sterk en wordt in de palliatieve fase soms als een indringender probleem ervaren dan pijn [Booth 2003]. Patiënten met dyspneu in de palliatieve fase willen minder graag verder leven en hebben ook een kortere levensverwachting dan patiënten in de palliatieve fase zonder dyspneu [Homsi 2007, Tataryn 2002]. 

Ervaart een patiënt dyspneu die tijdelijk ernstiger of onaangenamer is dan de normale fluctuaties in dyspneu of die uitsluitend aanvalsgewijs optreedt (zonder chronische dyspneu), dan wordt dit aanvalsgewijze dyspneu (‘episodic breathlessness’) genoemd. Dit kan onvoorspelbaar zijn of worden uitgelokt door prikkels zoals inspanning, emoties of omgevingsfactoren (bijvoorbeeld stof, temperatuur, infectie en/of koorts) [Simon 2014].

Ontstaanswijze

Dyspneu kan gezien worden als een disbalans tussen de ‘ademhalingsvraag’ en de capaciteit om aan deze vraag te voldoen [Hull 2022]. 
Er zijn vier soorten dyspneu, die ieder hun eigen ontstaanswijze hebben, door patiënten op specifieke wijze beschreven kunnen worden en op verschillende manieren behandeld kunnen worden [Van den Aardweg 2013, Anzueto 2017, Brinks 2022, James 2025, Lansing 2009, Parshall 2012, Nishino 2011]:

1) Luchthonger

(omschreven als: het gevoel lucht te kort te komen, honger naar lucht, diep ademen)
De ademhaling zorgt ervoor dat de zuurstof- en koolzuurspanning alsmede de zuurgraad van het bloed binnen nauwe grenzen gehandhaafd blijven. Het ademhalingscentrum in het verlengde merg reguleert de ademhaling. Hier komen de impulsen binnen vanuit chemoreceptoren die liggen in het glomus caroticum en in de aorta (perifeer) en in het verlengde merg (centraal). Deze chemoreceptoren reageren op de zuurstof- en koolzuurspanning en de zuurgraad van het bloed. Stijging van het koolzuurgehalte, daling van het zuurstofgehalte en/of toename van de zuurgraad (daling van de pH) leiden tot stimulatie van het ademcentrum. Een stijging van het koolzuurgehalte is daarbij een sterkere prikkel dan een daling van het zuurstofgehalte. Als gevolg van de stimulatie van het ademcentrum treedt de sensatie van dyspneu (in de vorm van luchthonger) op en wordt de ademhaling gestimuleerd. Dit leidt tot inflatie van de long. Activering van receptoren in de long door de inflatie leidt vervolgens via de nervus vagus weer tot remming van het ademcentrum.

Aangrijpingspunten voor behandeling van luchthonger kunnen zijn:

  • correctie van bloedgassen (bijvoorbeeld door toediening van zuurstof (niet-invasieve of invasieve beademing)) of van de zuurgraad van het bloed;
  • demping van het ademcentrum (bijvoorbeeld door toediening van opioïden); of
  • bevordering van de longinflatie (bijvoorbeeld door luchtwegverwijders of longvolume reducerende behandelingen).

2) Het gevoel van ademarbeid

(omschreven als: zwaar ademen, moeite met ademen)
Dyspneu ontstaat hierbij doordat iemand moeite moet doen om te ademen, bijvoorbeeld als gevolg van:

  • een verhoogde weerstand in de luchtwegen (bijvoorbeeld door bronchusobstructie of hyperinflatie bij COPD); 
  • een stijve long (bijvoorbeeld bij longfibrose);
  • een stijve thoraxwand (bijvoorbeeld door pleuritis carcinomatosa);
  • overgewicht;
  • zwakte van de ademhalingsspieren (bijvoorbeeld bij ALS).

Hierbij kunnen de bloedgassen normaal zijn.
Dyspneu door verhoogde ademarbeid kan worden verminderd door bronchusverwijders, niet-invasieve beademing, gewichtsreductie bij overgewicht of ademspiertraining.

3) Een strak gevoel op de borst

(omschreven als een zwaar of benauwd gevoel op de borst)
Dyspneu ontstaat hierbij door bronchospasme, bijvoorbeeld bij astma. Hierbij hoeft er geen sprake te zijn van zuurstoftekort of koolzuurstapeling. Deze vorm speelt in de palliatieve fase zelden een rol, behalve als er sprake is van astma als comorbiditeit. Deze vorm van dyspneu kan worden verminderd door toediening van bronchusverwijders.

4) Een snelle ademhaling als gevolg van stimulatie van pulmonale C-vezels (in de n. vagus)

door longvaatovervulling en longoedeem, meestal als gevolg van hartfalen. Deze vorm van dyspneu kan worden verminderd door toediening van diuretica.

De bovengenoemde soorten dyspneu verschillen van elkaar als het gaat om:

  • de subjectieve ervaring van de patiënt;
  • het zuurstof- en koolzuurgehalte van het bloed; dyspneu kan ook optreden bij een normaal zuurstof- en koolzuurgehalte;
  • de mogelijke oorzaken. Omgekeerd kunnen bij één oorzaak meerdere types dyspneu optreden. Zo kan bij dyspneu door hartfalen naast de snelle ademhaling ook luchthonger en het gevoel van ademarbeid een rol spelen;
  • de mogelijke behandeling.

Fysieke deconditionering is een belangrijke, vaak onderschatte oorzaak of versterkende factor van dyspneu. Het houdt in dat de conditie van hart, longen en spieren achteruit is gegaan door te weinig lichaamsbeweging door ziekte en/of inactiviteit. Dit leidt tot een vicieuze cirkel waarbij dyspneu leidt tot minder bewegen, wat de conditie verder verslechtert en de dyspneu versterkt.
Ieder vorm van dyspneu kan leiden tot een emotionele reactie (vooral angst) en gepaard gaan met gedachtes of cognities [Van den Aardweg 2013, Currow 2017, Mooren 2025, Nishino 2011, De Peuter 2004].  
Men spreekt hierbij wel over respectievelijk de affectieve en de cognitieve dimensie van dyspneu [Lansing 2009]. Bij dyspneu speelt vaak de angst (emotie) om te stikken (cognitie) een rol. Dit kan van grote invloed zijn op de beleving van de dyspneu. Het confronterende en soms levensbedreigende karakter van dyspneu kan ook leiden tot existentiële vragen en problemen (zingevings/spirituele dimensie). Dyspneu leidt vervolgens tot gedrag (gedragsmatige dimensie, bijvoorbeeld verminderd bewegen), dat weer van invloed kan zijn op de dyspneu. Verminderd bewegen kan zowel een positieve invloed hebben op dyspneu (door dosering van inspanning en rust) als een negatieve invloed (door bewegingsangst en vermijdingsgedrag). De waarneming van de dyspneu (sensorische dimensie) en de affectieve, cognitieve, zingevings-/spirituele en gedragsmatige dimensie van dyspneu bepalen uiteindelijk de beleving van de dyspneu [Laveneziana 2015]. Naar analogie van pijn spreekt men ook wel van 'total dyspnea'. 
Goede diagnostiek en behandeling van dyspneu is alleen mogelijk als aandacht wordt besteed aan alle dimensies van dit symptoom.

Oorzaken

Dyspneu in de palliatieve fase kan worden veroorzaakt door [Chan 2010, Hui 2013, Shadd 2009, Wymenga 2003]:

  • de ziekte zelf (bijvoorbeeld kanker, COPD of hartfalen);
  • complicaties van de ziekte (bijvoorbeeld pneumonie of longembolie);
  • gevolgen van behandeling (bijvoorbeeld na pneumonectomie of als bijwerking van systemische therapie);
  • comorbiditeit, bijvoorbeeld COPD of hartfalen.

Een andere benadering voor de oorzaken van dyspneu berust op de plaats van ontstaan: 

  • bovenste luchtwegen (trachea, hoofdbronchus, stambronchus):
    • obstructie (bijvoorbeeld door tumor, oedeem (bijvoorbeeld ten gevolge van allergische reactie), secreet, aspiratie van corpus alienum, dubbelzijdige stembandparese door uitval van de n. recurrens beiderzijds).
  • pulmonaal:
    • afname ventilerend oppervlak door:
      • operatie (lobectomie, pneumonectomie);
      • atelectase;
      • zeer uitgebreide parenchymateuze longmetastasen.
    • interstitiële afwijkingen (waardoor gestoorde diffusie) ten gevolge van:
      • bestralingspneumonitis/fibrose;
      • longafwijkingen ten gevolge van medicamenten (bijvoorbeeld chemotherapie,  targeted therapy of immunotherapie);
      • lymfangitis carcinomatosa;
      • vochtretentie ten gevolge van nierfalen of antitumortherapie (progestativa, docetaxel);
      • andere interstitiële longaandoeningen (ILD, bijvoorbeeld longfibrose, sarcoidose).
    • astma/COPD;
    • pneumonie;
    • longembolie.
  • Extrapulmonaal/intrathoracaal:
    • pleuravocht (pleurale metastasen door carcinoom (pleuritis carcinomatosa), mesothelioom, melanoom of maligne lymfoom, infectieus, hartfalen);
    • pneumothorax;
    • vena cava superior syndroom.
  • Cardiaal (hartfalen):
    • myocardaandoening (ischaemie, cardiomyopathie, myocarditis t.g.v. immunotherapie);
    • kleplijden;
    • pericarditis (carcinomatosa, infectieus);
    • ritme- of geleidingsstoornissen.
  • Overige: 
    • zwakte van de ademhalingsspieren:
      • neuromusculaire aandoeningen (bijvoorbeeld ALS);
      • paraneoplastisch (bijvoorbeeld Lambert-Eaton syndroom);
      • door inactiviteit;
      • in het kader van het anorexie-cachexie-syndroom.
    • diafragmahoogstand (bijvoorbeeld door ascites, hepatomegalie of parese n. phrenicus);
    • thoraxdeformiteit (kyfoscoliose);
    • overgewicht;
    • anemie;
    • metabole acidose (bijvoorbeeld diabetische keto-acidose);
    • kwetsbaarheid (mogelijk mede in relatie tot sarcopenie);
    • psychogene (angst, spanning en/of depressie) en existentiële factoren. Deze zijn in de palliatieve fase zelden of nooit de oorzaak, maar zijn vaak wel een sterke beïnvloedende factor.

Meerdere factoren kunnen een rol spelen bij één patiënt [Booth 2008, Chan 2010, Hui 2013, Shadd 2009, Wymenga 2003]. In een onderzoek bij 299 patiënten met kanker en dyspneu, die waren opgenomen in een ziekenhuis, was anemie de meest voorkomende potentiële oorzaak c.q. bijdragende factor (78%), gevolgd door pleuravocht (56%), pneumonie (48%), longmetastasen (42%), atelectase (41%) en COPD (10%) [Hui 2013].

Prevalentie van (aanvalsgewijze) dyspneu

In tabel 1. Preventie van dyspneu wordt de prevalentie van dyspneu weergegeven aan de hand van een aantal studies.

De grote verschillen in de percentages van de studies in de reviews van Moens, Solano en Janssen hangen waarschijnlijk samen met verschillen in het stadium van de ziekte van de in de review opgenomen studies [Janssen 2008, Moens 2014, Solano 2006]. In de reviews van Teunissen, Dudgeon, Shin en Hou is het gemiddelde weergegeven van de verschillende studies [Dudgeon 2001, Hou 2025, Shin 2023, Teunissen 2007]. In de systematische review bij patiënten met kanker van Teunissen [2007] is het grootste aantal studies opgenomen. 

Aanvalsgewijze dyspneu komt voor bij 80% van de patiënten met COPD [Weingartner 2015] en bij 20-81% van de patiënten met een gevorderd stadium van kanker [Julia-Torass 2024, Reddy 2009, Weingartner 2015]. In de studie van Reddy had 68% van de patiënten <5 episodes per dag [Reddy 2009]. In de studie van Weingartner had 50% van de patiënten met kanker of COPD 1-3 episodes per dag en 22.5% >3 episodes per dag [Weingartner 2015].
In de meta-analyse van Shin had 45.5% van de patiënten met een ver voortgeschreden stadium van kanker last van aanvalsgewijze dyspneu en/of dyspneu bij inspanning [Shin 2023].
Patiënten met COPD rapporteerden ernstiger aanvalsgewijze dyspneu dan patiënten met longkanker (gemiddeld Borg scale: 6.2 (standaarddeviatie 2.1) vs. 4.2 (1.9); p < 0.001) [Weingärtner 2015]. De duur van de aanvalsgewijze dyspneu was bij COPD langer dan bij longkanker: mediane duur 7 min (range 0-600) vs. 5 min (0.3-120), p = 0,002). Simon beschrijft dat 75% van de episodes van aanvalsgewijze dyspneu korter dan 10 minuten duurt [Simon 2014].

Bij patiënten met kanker, COPD en hartfalen nemen zowel de prevalentie van dyspneu als de gemiddelde intensiteit ervan toe in de laatste drie maanden voor het overlijden [Bausewein 2010, Currow 2010]. Dat geldt ook voor patiënten die aandoeningen hebben die niet direct cardiorespiratoire systemen aantasten [Currow 2010]. Waarschijnlijk komt dat door comorbiditeit (longembolieën, obstructieve of interstitiële longziekten, hartfalen, anemie), algehele fysieke achteruitgang en zwakte van de ademhalingsspieren. 
Er is een grote variatie in het beloop van dyspneu bij patiënten met kanker en patiënten met COPD [Bausewein 2010]. Zowel de ernst als de duur van de dyspneu zijn in het algemeen groter bij patiënten met COPD en met hartfalen dan bij patiënten met kanker in de palliatieve fase [Bausewein 2010, Currow 2010].

Dyspneu bij ouderen met een kwetsbare gezondheid

Een cohortstudie toonde aan dat kwetsbaarheid significant geassocieerd is met chronische dyspneu, zelfs na correctie voor ziektes zoals COPD en hartfalen [An 2024].
Een recente studie liet zien dat veel oudere volwassenen met een kwetsbare gezondheid en chronische dyspneu deze klacht niet melden aan hun huisarts [Elliott-Button 2025]. Dit wijst op een “onzichtbaarheid” van dyspneu bij deze groep: het symptoom wordt dus vermoedelijk onvoldoende gerapporteerd en onderkend.
Een recente studie keek naar palliatiebehoeften bij ouderen met hartfalen met een kwetsbare gezondheid [DeGroot 2023]. Eén van de meest voorkomende onvervulde palliatieve zorgbehoeften was dyspneu. In die studie rapporteerden ouderen met een kwetsbare gezondheid significant meer symptomen (waaronder dyspneu) dan niet-kwetsbare ouderen. Dit suggereert dat kwetsbaarheid gerelateerd is aan een hogere symptoomlast, waaronder dyspneu, wat relevant is voor palliatie.
De vaak aanwezige multimorbiditeit maakt de diagnostiek en behandeling complexer.

Van den Aardweg JG. 4 soorten dyspneu. Ned Tijdschr Geneeskd 2013;157: A5415.

An TJ, Lim J, Lee H, Ji S, Jung HW, Baek JY, Lee E, Jang IY. Breathlessness, Frailty, and Sarcopenia in Older Adults. Chest. 2024 Dec;166(6):1476-1486. 

Anzueto A, Miravitlles M. Pathophysiology of dyspnea in COPD. Postgrad Med. 2017 Apr;129(3):366-374.  

Bausewein C, Booth S, Gysels M, et al. Individual breathlessness trajectories do not match summary trajectories in advanced cancer and chronic obstructive pulmonary disease: results from a longitudinal study. Palliat Med 2010; 24: 777-786.

Booth S, Silvester S, Todd C.Breathlessness in cancer and chronic obstructive pulmonary disease: using a qualitative approach to describe the experience of patients and carers. Palliat Support Care. 2003;1(4):337-344.

Binks AP. Dyspnea. Handb Clin Neurol. 2022;188:309-338.

Chan KS, Tse DMW, Sham MMK, et al. Palliative medicine in malignant respiratory disease. In: Hanks G, Cherny NI, Christakis NA, Fallon M. Kaasa S, Portenoy RK (eds). Oxford textbook of palliative medicine (fourth edition). Oxford: Oxford University Press, 2010, pp.1107-44.

Currow DC, Smith J, Davidson PM, et al. Do the trajectories of dyspnea differ in prevalence and intensity by diagnosis at the end of life? A consecutive cohort study. J Pain Symptom Manage 2010;39(4):680-690.

Currow DC, Dal Grande E, Ferreira D, Johnson MJ, McCaffrey N, Ekström M. Chronic breathlessness associated with poorer physical and mental health-related quality of life (SF-12) across all adult age groups. Thorax 2017; 72: 1151-1153.

DeGroot L, Pavlovic N, Perrin N, Gilotra NA, Dy SM, Davidson PM, Szanton SL, Saylor MA. Palliative Care Needs of Physically Frail Community-Dwelling Older Adults With Heart Failure. J Pain Symptom Manage. 2023 Jun;65(6):500-509 

Dudgeon DJ, Kristjanson L, Sloan JA, et al. Dyspnea in cancer patients: prevalence and associated factors. J Pain Symptom Manage 2001;21(2):95-102.

Elliott-Button HL, Johnson MJ, Hutchinson A, Currow DC, Clark J. "I'm living in a 'no' world now…"- A qualitative study of the widespread impact of living with chronic breathlessness, and experiences of identification and assessment of this symptom in an older, frail community-based population. NPJ Prim Care Respir Med. 2025 Jan 24;35(1):5.

Homsi J, Luong D. Symptoms and survival in patients with advanced disease. J Palliat Med 2007; 10: 904-909.

Hui D, Morgadeo M, Vidal M, et al. Dyspnea in hospitalized cancer patients: subjective and physiologic correlates. J Palliat Med. 2013 Mar;16(3):274-80.

Hou T, Ho MH, Jia S, Lin CC. The Prevalence and Factors of Dyspnea Among Advanced Cancer Survivors: A Systematic Review and Meta-analysis. Cancer Nurs. 2025 Apr 1.

Hull JH, Haines J. Complex breathlessness. ERS monograph. European Respiratory Society, 2022.

James MD, Phillips DB, Domnik NJ, Neder JA. Pathophysiological mechanisms of exertional dyspnea in people with cardiopulmonary disease: Recent advances. Respir Physiol Neurobiol. 2025 Mar 29;336:104423

Janssen DJ, Spruit MA, Wouters EF, et al. Daily symptom burden in end-stage chronic organ failure: a systematic review. Palliat Med 2008;22(8):938-48.

Julià-Torras J, Moreno-Alonso D, Porta-Sales J, Monforte-Royo C. Episodic breathlessness in patients with cancer: definition, terminology, clinical features - integrative systematic review. BMJ Support Palliat Care. 2024 Jan 8;13(e3):e585-e596.  

Lansing RW, Cracely RH, Banzett RB. The multiple dimensions of dyspnea: review and hypothesis. Respir Physiol Neurobiol. 2009 May 30;167(1):53-60.

Laveneziana P, Similowski T, Morelot-Panzini C. Multidimensional approach to dyspnea. Curr Opin Pulm Med. 2015 Mar;21(2):127-32. 

Moens K, Higginson IJ, Harding R. Are there differences in the prevalence of palliative care-related problems in people living with advanced cancer and eight non-cancer conditions? A systematic review. J Pain Symptom Manage 2014; 48: 660-77.

Mooren K, van Dijk M, Geerse O, Wubbels M, Engels Y. Fear of suffocation in patients hospitalized with chronic respiratory disease: Results from a flashmob trial. Palliat Med. 2025 Aug 22:2692163251363437.

Murtagh FE, Addington-Hall J, Higginson IJ. The prevalence of symptoms in end-stage renal disease: a systematic review. Adv Chronic Kidney Dis. 2007 Jan;14(1):82-99.

Nishino T. Dyspnoea: underlying mechanisms and treatment. Br J Anaesth. 2011 Apr;106(4):463-74.

Parshall MB, Schwartzstein RM, Adams L, et al. An official American Thoracic Society statement: update on the mechanisms, assessment, and management of dyspnea. Am J Respir Crit Care Med. 2012 Feb 15;185(4):435-52.

De Peuter S, Van Diest I, Lemaigre V, Verleden G, Demedts M, van den Bergh O. Dyspnea: the role of psychological processes. Clin Psychol Rev 2004; 24: 557-581.

Reddy SK, Parsons HA, Elsayem A, et al. Characteristics and correlates of dyspnea in patients with advanced cancer. J Palliat Med 2009;12(1):29-36.

Shadd J, Dudgeon D. Dyspnea. In: Walsh D. Palliative medicine. Philadelphia: Saunders, Elsevier, 2009, pp 877-881.

Shin J, Kober K, Wong ML, Yates P, Miaskowski C. Systematic review of the literature on the occurrence and characteristics of dyspnea in oncology patients. Crit Rev Oncol Hematol. 2023 Jan;181:103870.  

Simon ST, Weingärtner V, Higginson IJ, et al. Definition, categorization, and terminology of episodic breathlessness: consensus by an international Delphi survey. J Pain Symptom Manage 2014;47(5):828-38.

Solano JP, Gomes B, Higginson IJ. A comparison of symptom prevalence in far advanced cancer, AIDS, heart disease, chronic obstructive pulmonary disease and renal disease. J Pain Symptom Manage 2006;31(1):58-69.

Tataryn D, Chochinov HM. Predicting the trajectory of will to live in terminally ill patients. Psychosomatics. 2002; 43: 370-377.

Teunissen SC, Wesker W, Kruitwagen C, et al. Symptom prevalence in patients with incurable cancer: a systematic review. J Pain Symptom Manage 2007;34(1):94-104.

Weingärtner V, Scheve C, Gerdes V, et al. Characteristics of episodic breathlessness as reported by patients with advanced chronic obstructive pulmonary disease and lung cancer: Results of a descriptive cohort study. Palliat Med 2015; Jan 29. pii: 0269216314563428. [Epub ahead of print].

Wymenga ANM, Van der Werf TS, Sleijfer DT. Dyspnoe bij kankerpatiënten: oorzaken en therapie. Ned Tijdschr Palliat Zorg 2003; 4: 49-53.