Voorlichting

Uitgangsvraag

Wat wordt aanbevolen ten aanzien van voorlichting aan patiënten met dyspneu in de palliatieve fase?

Methode: evidence-based 

Aanbevelingen

Literatuuronderzoek

Hieronder worden per onderliggende aandoening (kanker, COPD, Interstitiële longaandoeningen (ILD), waaronder longfibrose en hartfalen) alleen de conclusies weergegeven van het literatuuronderzoek van de vorige versie van de richtlijn Dyspneu van 2015 (verder aangegeven als (2015)), de module Dyspneu van de richtlijn Palliatieve zorg bij COPD van 2021 (verder aangegeven als (2021)) en de huidige versie van de richtlijn Dyspneu (verder aangegeven als (2026)). Zie bijlage voor het volledige verslag van het literatuuronderzoek.

Informatie en voorlichting/educatie bij kanker

Informatie en voorlichting/educatie bij kanker (2015)
Geen studies gevonden.

Educatie bij kanker (2026)

ZEER LAAG Een interactief oefenprogramma met gebruik van een mobiele app lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu, de kwaliteit van leven en inspanningstolerantie van patiënten met longkanker in vergelijking met een vast oefenprogramma alleen, maar de evidence is zeer onzeker
[Sunjaya 2022]

(Nieuwe conclusie)

Informatie en voorlichting bij COPD

Informatie en voorlichting/educatie bij COPD (2015)
Geen studies gevonden.

Informatie en voorlichting/educatie bij COPD (2021)
Geen studies gevonden.

Educatie bij COPD (2026)

ZEER LAAG Interventies gericht op gezondheidsvaardigheden lijken geen significant effect te hebben op dyspneu, de kwaliteit van leven en de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD, maar de evidence is zeer onzeker.
[Shnaigat 2021]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Mobiele applicaties ter bevordering van zelfmanagement lijken geen significant effect te hebben op dyspneu, de kwaliteit van leven en de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD, maar de evidence is zeer onzeker.
[Shaw 2020, Sunjaya 2022]

(Nieuwe conclusie)

Educatie en voorlichting bij ILD/longfibrose

Educatie en voorlichting bij ILD/longfibrose (2015)
Niet onderzocht.

Educatie en voorlichting bij ILD/longfibrose (2026)

Educatie bij COPD (2026)

ZEER LAAG Het gebruik van een tablet met een via Bluetooth gekoppelde draagbare spirometer lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu bij patiënten met idiopathische longfibrose in vergelijking met standaardzorg, maar de evidence is zeer onzeker.
[Sunjaya 2022]

(Nieuwe conclusie)

Informatie en voorlichting/educatie bij hartfalen

Informatie en voorlichting bij hartfalen (2015)
Geen studies gevonden.

Educatie bij hartfalen (2026)

LAAG Het gebruik van een educatieve app lijkt een significant effect te hebben op dyspneu maar niet op de kwaliteit van leven bij patiënten met hartfalen in vergelijking met gewone zorg.
[Sunjaya 2022]

(Nieuwe conclusie)

De richtlijnen Dyspneu 2015 en Palliatieve zorg bij COPD 2021 vonden geen studies over het effect van informatie en voorlichting/educatie op dyspneu bij patiënten met kanker, COPD of hartfalen.
De richtlijn Dyspneu 2026 liet zien dat de combinatie van een mobiele app met een interactief oefenprogramma na een vast oefenprogramma bij patiënten met longkanker geen meerwaarde had t.a.v. dyspneu en kwaliteit van leven ten opzichte van alleen een vast oefenprogramma [Sunjaya 2022]. 
Interventies, gericht op gezondheidsvaardigheden en mobiele applicaties ter bevordering van zelfmanagement hadden geen significant effect op dyspneu, inspanningstolerantie en kwaliteit van leven bij patiënten met COPD [Shaw 2020, Shnaigat 2021, Sunjaya 2022].
Bij patiënten met interstitiële longziektes had het gebruik van een tablet met een via Bluetooth gekoppelde draagbare spirometer geen significant effect te hebben op dyspneu bij patiënten met idiopathische longfibrose in vergelijking met standaardzorg [Sunjaya 2022].
Bij patiënten met hartfalen had het gebruik van een educatieve app een significant effect n op dyspneu maar niet op de kwaliteit van leven in vergelijking met gewone zorg [Sunjaya 2022].

Kwaliteit van het bewijs
De kwaliteit van het bewijs was laag tot zeer laag.

Beschikbare middelen (kosten)
De onderzochte interventies zijn niet beschikbaar in Nederland.

Rationale van de aanbevelingen- van onderzoek naar aanbevelingen
Op één uitzondering na hadden de onderzochte interventies geen significante invloed op dyspneu.
Over het effect van informatie en voorlichting (in het algemeen) kan geen uitspraak worden gedaan op basis van evidentie. Het belang van goede instructie en voorlichting/educatie bij patiënten met dyspneu in de palliatieve fase staat echter voor de werkgroep niet ter discussie. 
De aanbevelingen zijn grotendeels gebaseerd op de mening van de werkgroep. Bij de aanbevelingen is uitgegaan van de aanbevelingen van de vorige versie van de richtlijn Dyspneu (2015) en de richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021). Deze zijn samengevoegd en waar nodig aangepast en aangevuld.

De werkgroep is van mening dat het van groot belang is dat mensen met dyspneu in de palliatieve fase adequate voorlichting krijgen over oorzaken en behandeling van dyspneu en dat zij informatie krijgen over waar en van wie zij ondersteuning hierbij kunnen krijgen.
Het belang van instructie en voorlichting over dyspneu wordt ook expliciet genoemd door de richtlijnen van het Leitlinienprogramm Onkologie [Leitlinienprogramm Onkologie 2020] en de European Respiratory Society [Holland 2024]. 
Voorlichting wordt primair gegeven door artsen (huisarts, specialist ouderengeneeskunde en/of medisch specialist), (long)verpleegkundigen, verpleegkundig specialisten, physician assistants, eventueel aangevuld met informatie door andere disciplines (bijvoorbeeld fysiotherapeut, ergotherapeut, diëtist, apotheker). Het is van groot belang dat binnen de setting/instelling voorlichting onderling wordt afgestemd. De centrale zorgverlener is hier verantwoordelijk voor. Voorlichting wordt regelmatig herhaald en aangepast, zeker als de situatie van de patiënt wijzigt.
Voorlichting kan individueel of in groepen gegeven worden.
Voorlichting over dyspneu heeft een overlap met proactieve zorgplanning (zie richtlijn Proactieve zorgplanning). Aspecten van voorlichting die te maken hebben met proactieve zorgplanning worden hier grotendeels buiten beschouwing gelaten.

Zorgbehoeftes en voorlichting

De meeste literatuur over zorgbehoeftes en voorlichting heeft betrekking op COPD. Patiënten met COPD hebben slechts beperkte kennis over hun ziekte [Gardiner 2010, Nakken 2017]. Ongeveer de helft van de patiënten weet dat hun ziekte ongeneeslijk is en progressief kan zijn. Er is ook onduidelijkheid over oorzaken, behandeling en prognose. Jongere leeftijd, het gevolgd hebben van een revalidatieprogramma, het al langer COPD hebben en een hoger opleidingsniveau zijn geassocieerd met een hoger kennisniveau [Nakken 2017].

De meeste patiënten met COPD geven aan dat zij meer informatie willen over hoe ze hun leven aan moeten passen. Meer informatie over hun ziekte kan de patiënt helpen om beter voorbereid te zijn op de toekomst en om plannen te maken. 

Met betrekking tot COPD verrichte Gardener [2018] een systematische review naar de ondersteuningsbehoeften van mensen met COPD. Er werden dertien gebieden geïdentificeerd, waarbij ondersteuning gewenst was. Binnen het fysieke domein werden genoemd: COPD begrijpen, omgaan met symptomen en medicatie en gezond leven (inclusief gesprek over roken). Binnen het psychologische domein werden genoemd: gevoelens en zorgen beheersen, positief leven met COPD, nadenken over de toekomst en angst en depressie. Binnen het sociale domein werden genoemd: praktische ondersteuning, financiën, werk en wonen, familie en hechte relaties, sociale contacten en ontspanning, onafhankelijkheid en toegankelijkheid van de zorg. 
Met betrekking tot het begrijpen van het ziektebeeld kwam uit veertien studies naar voren dat mensen met COPD het begrijpen van hun aandoening de sleutel vinden voor goede ondersteuning. Hoewel niet alle mensen met COPD op de hoogte gebracht willen worden over de verwachtingen voor de toekomst, was het wel duidelijk dat een groot deel wel geïnformeerd wilde zijn over ziektebeloop en prognose [Gardener 2018]. 
Zorgprofessionals onderschreven het belang van het bespreken van de prognose van COPD wel, maar dit bleek niet altijd uit het gevoerde beleid [Gardiner 2010]. De behoefte aan psychosociale steun wordt niet altijd adequaat herkend en opgepakt [Booth 2003].
Het stimuleren van zelfmanagement leidt bij patiënten met COPD tot verbetering van kwaliteit van leven en afname van opnames in het ziekenhuis [Schrijver 2022]. Het gevonden verschil in kwaliteit van leven (mean difference -2,86 (95%BI -4,87 tot -0,85) is echter weliswaar statistisch significant, maar niet klinisch relevant (daarvoor wordt een minimaal verschil van -4,0 aangehouden). Zelfzorg heeft geen significant effect op dyspneu.

In het rapport van het Global Initiative for Chronic Obstructive Disease (GOLD) [2025] worden de volgende onderwerpen voor voorlichting en adviezen genoemd:

  • basale informatie over COPD;
  • stoppen met roken. De haalbaarheid en de wenselijkheid van deze interventie moet ook beoordeeld worden in het licht van de levensverwachting;
  • hoe om te gaan met medicatie;
  • adviezen over leefregels en niet-medicamenteuze interventies (bijvoorbeeld ontspannings- en ademhalingsoefeningen) die de patiënt zelf kan toepassen;
  • wanneer en hoe hulp te zoeken, bijvoorbeeld bij een longaanval;
  • wilsverklaringen en beslissingen rond het levenseinde.

In de KNGF-richtlijn ‘COPD’ [Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie 2020] en de standaard ‘Ergotherapie bij COPD’ [Ergotherapie Nederland 2016] worden nog de volgende punten genoemd:

  • ondersteuning van fysieke activiteit en mobiliteit;
  • behoud van sociale contacten;
  • vinden van de fysieke en emotionele balans.

Er is veel minder literatuur over voorlichting over dyspneu bij andere aandoeningen, zoals kanker of hartfalen. In een Delphi-studie over informatie aan mensen met chronische dyspneu (niet beperkt tot mensen met COPD) werden de volgende aandachtspunten benoemd [Williams 2020]:

  • Erken de betekenis en de variabiliteit van dyspneu en de impact op kwaliteit van leven als gevolg ervan.
  • Bespreek strategieën om met dyspneu om te gaan.
  • Verhelder de verwachtingen en denkbeelden ten aanzien van dyspneu. In dit kader kan ook de veel voorkomende angst om te stikken (een acute volledige afsluiting van de bovenste luchtwegen) aan de orde komen.
  • Leg uit dat dyspneu erger kan worden door angst, zorgen en niet-helpende gedachten.
  • Bespreek schuldgevoelens (bijvoorbeeld ten aanzien van roken als oorzaak, zie ook in deze module Voorlichting met betrekking tot rookverslaving).

Bij de voorlichting kan het volgende besproken worden:

  • kennis over de onderliggende ziekte in het huidige stadium;
  • welke leefregels en niet-medicamenteuze maatregelen de patiënt zelf kan toepassen om symptomen te voorkomen of te verlichten (zie ook module Niet-medicamenteuze behandeling). Hierbij kunnen ook adviezen worden gegeven over houding en dosering van inspanning en rust;
  • waar nodig, wat de rol is van zuurstof;
  • adviezen over het gebruik van medicatie;
  • hoe te handelen en wanneer hulp te zoeken, bijvoorbeeld bij een longaanval. Daarbij kan het longaanval actieplan worden gebruikt (Longaanval actieplan COPD - Longfonds webshop) of de informatie uit het boekje ‘Ik heb COPD, wat kan ik doen’;
  • in hoeverre fysieke activiteit en mobiliteit ondersteund kunnen worden;
  • hoe sociale contacten behouden kunnen worden; 
  • financiële en praktische zaken;
  • organisatie van de zorg.

Gebruik van meetinstrumenten

Geef bij de voorlichting ook aandacht gegeven aan de mogelijkheid van het gebruik van meetinstrumenten (zie module Diagnostiek).

Ondersteuning

Bij de voorlichting kunnen patiënten en naasten, waar nodig, worden gewezen op de mogelijkheid van ondersteuning door:

Angst om te stikken

De werkgroep is van mening dat in de informatie aan patiënten met dyspneu aandacht geschonken moet worden aan eventuele angst om te stikken. De praktijk laat zien dat deze angst veel voorkomt. In een studie bij patiënten, opgenomen op een longafdeling in ziekenhuizen in Nederland (58% had COPD, 21% longkanker, 17% astma en 4% andere longaandoeningen) gaf 57% van de patiënten aan bang te zijn om te stikken [Mooren 2025]. Het is daarbij belangrijk te benadrukken dat stikken (in de zin van een acute volledige afsluiting van de bovenste luchtwegen) in de praktijk uiterst zelden voorkomt. Voor die patiënten waarbij stikken op basis van het specifieke ziektebeeld wel een reëel risico is (bijvoorbeeld compressie van de bovenste luchtwegen door een tumor of massale hemoptoë) is het belangrijk dat patiënten weten hoe in die eventuele situatie gehandeld zal worden. Voor adviezen met betrekking tot acute sedatie wordt verwezen naar de richtlijn Palliatieve sedatie van de KNMG [2022].

Stoppen met roken

Bij gevorderde COPD, hartfalen en kanker dient rookverslaving besproken te worden. Bij het niet bespreken van roken doet de zorgverlener de patiënt tekort. Mogelijke aannames bij de zorgverlener zijn dat het toch niet gaat lukken, dat het niets meer uitmaakt, dat men het iemand wil besparen (om het te bespreken of om het rookstoptraject aan te gaan) of dat het roken het enige is dat iemand nog heeft. Ook heerst bij veel zorgverleners nog de gedachte dat psychologische klachten kunnen verergeren door het stoppen met roken. Dit is onjuist: regelmatig worden deze klachten minder en ervaart de patiënt meer rust [Taylor 2014]. 
Anderzijds kan stoppen met roken ook leiden tot meer of minder uitgesproken onthoudingsverschijnselen en daardoor vermindering van kwaliteit van leven. Bij de besluitvorming wordt de levensverwachting ook meegenomen: hoe langer de levensverwachting, hoe groter de kans dat de patiënt op termijn baat ondervindt van het stoppen met roken.
Vraag eerst of de patiënt op dat moment het gesprek over roken wil aangaan. Bespreek de mogelijkheid van het stoppen met roken met de keuzekaart-in-beeld (https://www.pharos.nl/kennisbank/keuzekaart-in-beeld-stoppen-met-roken/) of de talige keuzekaart (https://www.thuisarts.nl/nieuws/keuzetabel-stoppen-met-roken). Hiervoor kan de zorgverlener gebruik maken van het Very Brief Advice Plus, een kort én krachtig rookstopadvies ontwikkeld door Trimbos-instituut en van de NHG-standaard Stoppen met roken. De patiënt kan gewezen worden op de informatie over stoppen met roken op Thuisarts.nl. Patiënten kunnen daarna verwezen worden naar ondersteuning in de wijk (zie https://www.pharos.nl/rookvrij/ voor de wijkaanpak roken).
Als de patiënt het niet over het roken wil hebben, vraag dan of u er een volgende keer op mag terugkomen. Als dat niet gewenst is, geef aan dat de patiënt er zelf over mag beginnen als het verandert, dan kan alsnog rookstophulp worden gestart. Benoem dat de patiënt u niet nodig heeft om te horen hoe slecht roken is. De reden dat u het gesprek aangaat, is dat u wilt helpen en steunen. Benoem actief dat u de patiënt zo goed mogelijk zult begeleiden, ook als het niet lukt om te stoppen met roken. Zorg ervoor dat de patiënt een gelijkwaardige gesprekspartner is. Wees bewust van de schuldgevoelens die patiënten ervaren over hun rookverslaving [Halding 2011] en probeer deze schuldgevoelens bespreekbaar te maken. Dit kan ook gelden voor patiënten die het roken inmiddels gestaakt hebben. Benoem dat de tabaksindustrie haar product extreem verslavend heeft gemaakt en dat stoppen met roken voor veel mensen om die reden moeilijk is.

Bespreken van het levenseinde en proactieve zorgplanning

Ook al is het vaak moeilijk om een exacte inschatting van de levensverwachting te doen (zeker bij COPD en hartfalen gezien het grillige en onvoorspelbare beloop), toch is het belangrijk om tijdig het gesprek aan te gaan over het levenseinde. Bij het bepalen van het tijdstip daarvan kan het zinvol zijn om uzelf de zogenaamde ‘surprise question’ te stellen: ‘Zou ik verbaasd zijn als de patiënt binnen een jaar overleden zou zijn?’ [Kwaliteitskader Palliatieve Zorg Nederland 2026, Murray 2011], al wordt dit bij COPD door sommige auteurs ter discussie gesteld [Janssen 2015, Small 2010. In de richtlijnen Palliatieve zorg bij COPD, hartfalen en nierfalen worden aanvullende criteria aangegeven voor de markering van de palliatieve fase en het starten van proactieve zorgplanning. Bij een ontkennend antwoord op de surprise question of wanneer wordt voldaan aan een of meer van bovengenoemde criteria wordt geadviseerd een explorerend gesprek over de ideeën rond het levenseinde met de patiënt aan te gaan. Als de patiënt daarover openstaat komt proactieve zorgplanning dient hierbij aan de orde (zie richtlijn Proactieve zorgplanning [2023]). 
De KNMG-handreiking Tijdig praten over het levenseinde [KNMG 2012] biedt handvatten voor dit gesprek. In dat gesprek wordt ook gevraagd naar de wensen ten aanzien van wel of geen ziekenhuisopname, wel/niet reanimeren en eventueel beademing. Het gesprek kan eventueel ondersteund worden met het wensenboekje over de laatste levensfase op Palliaweb. 
Zie voor verdere hulpmiddelen bij dit gesprek https://palliatievezorgcopd.nl/hulpmiddelen/. 
De patiënt kan geattendeerd worden op de tekst hierover op Thuisarts.nl; Wensen voor zorg en behandeling - Ik denk na over mijn wensen voor zorg en behandeling. 
Informatie voor de patiënt over reanimeren kan gevonden worden op https://www.pharos.nl/wp-content/uploads/2026/02/Praatkaarten-Reanimatie.pdf). 
T.a.v. palliatieve sedatie kan de patiënt gewezen worden op de informatiekaarten over palliatieve zorg van Pharos (in 5 talen).

Voorlichting aan de naasten

Het is belangrijk om de naasten te betrekken bij de voorlichting. In een cross-sectionele studie onder mensen met matig tot zeer ernstig COPD en hun naasten [Nakken 2017] bleek dat zowel de patiënten als de naasten beperkte kennis hadden met betrekking tot het ziektebeeld. Naasten dienen dan ook nadrukkelijk meegenomen te worden in het proces van voorlichting. Naasten benoemen als belangrijke domeinen waar ze over voorgelicht willen worden: het begrijpen van kortademigheid, omgaan met angst en paniek, veilig fysiek inspannen, kwaliteit van leven behouden en informatie over de toekomst [Penfold 2015].

Bronnen van informatie

De voorlichting kan ondersteund worden met schriftelijk informatiemateriaal bijvoorbeeld bij patiënten met COPD: 

De patiënt en de naasten kunnen gewezen worden op relevante websites, zoals: 

Communicatie

Veel mensen met COPD ervaren hun aandoening als iets wat ze al lange tijd hebben en waar ze zich in zekere zin aan hebben aangepast (passieve acceptatie); de ziekte heeft meestal geen duidelijk ‘begin’ en het beloop is daarom minder duidelijk. De communicatie over het ziektebeloop is daarom complex [Pinnock 2011]. Onzekerheid over ziektebeloop bij zorgverleners en onbekendheid met de ziekte in de samenleving dragen hieraan bij.
Bij de voorlichting dient rekening gehouden te worden met de gezondheidsvaardigheden van de patiënt (onder andere de mate waarin geschreven tekst begrepen wordt), de digitale vaardigheden en de sociaaleconomische en culturele achtergrond. Bij COPD zijn lage gezondheidsvaardigheden geassocieerd met ernstiger ziektebeloop [Omachi 2013]. 
Het is belangrijk om te checken of de informatie goed is overgekomen. Hierbij wordt bij voorkeur gebruikgemaakt van de terugvraagmethode.
Zie voor handvatten onderstaande links:

Ergotherapie Nederland. Ergotherapie en COPD. 2016.

Gardener A, Ewing G, Kuhn I, Farquhar M. Support needs of patients with COPD: a systematic literature search and narrative review. International Journal of COPD. 2018:13 1021–1035.

Gardiner C, Gott M, Payne S, Small N, Barnes S, Halpin D, Ruse C, Seamark D. Exploring the care needs of patients with advanced COPD: An overview of literature. Respiratory Medicine. 2010: 104, 159-165.

Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease. Global strategy for the diagnosis, management and prevention of chronic obstructive pulmonary disease, 2025. Beschikbaar op http://goldcopd.org.

Halding AG, Heggdal K, Wahl A. Experiences of self-blame and stigmatisation for self-infliction among individuals living with COPD. Scand J Caring Sci. 2011;25(1):100–107.

Holland AE, Spathis A, Marsaa K, Bausewein C, Ahmadi Z, Burge AT, Pascoe A, Gadowski AM, Collis P, Jelen T, Reilly CC, Reinke LF, Romero L, Russell AM, Saggu R, Solheim J, Vagheggini G, Vandendungen C, Wijsenbeek M, Tonia T, Smallwood N, Ekström M. European Respiratory Society clinical practice guideline on symptom management for adults with serious respiratory illness. Eur Respir J. 2024 Jun 28;63(6):2400335.

Janssen DJ, Van den Beuken-van Everdingen MHJ, Schols JMGA. Verrast door de ‘surprise question’. Ned Tijdschr Geneesk 2015;159: A8427).

Koninklijk Nederlands Genootschap Fysiotherapie. KNGF-richtlijn ‘COPD’. 2020. Beschikbaar op https://www.kngf.nl/kennisplatform/richtlijnen/copd-2020.

KNMG (Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst). Handreiking Tijdig praten over het levenseinde. Utrecht: KNMG, 2012.

Landelijk Diëtisten Netwerk COPD. Dieetbehandelingsrichtlijn ‘Chronisch Obstructieve longaandoeningen’. 2024. 

Leitlinienprogramm Onkologie. S3 Leitlinie Palliativmedizin, 2020.

Longfonds. Goede zorg voor mensen met COPD. 2013.

Mistiaen P, Francke AL, de Graaff FM, et al. Handreiking Palliatieve zorg voor mensen met een niet-westerse achtergrond. Utrecht, NIVEL, 2011.

Mooren K, van Dijk M, Geerse O, Wubbels M, Engels Y. Fear of suffocation in patients hospitalized with chronic respiratory disease: Results from a flashmob trial. Palliat Med. 2025 Aug 22:2692163251363437.

Multidisciplinaire richtlijn Ondervoeding (2019). Herkenning, diagnosestelling en behandeling van ondervoeding bij volwassenen. (Richtlijn Anorexie en Gewichtsverlies/Richtlijn-Ondervoeding-herkenning-diagnosestelling-en-behandeling-van-ondervoeding-bij-volwassenen-februari-2019)

Murray SA, Boyd K. Using the ‘surprise question’ can identify people with advanced heart failure and COPD who would benefit from a palliative care approach. Palliat Med 2011; 25: 382.

Nakken N, Janssen D, Bogaart E vd, Muris Jean, Vercoulen Jan, Custers Frank, Bootsma Gerben, Gronenschild Michiel, Wouters Emiel and Spruit Martijn. Knowledge gaps in patients with COPD and their proxies. BMC Pulmonary Medicine (2017) 17:136.

Omachi Theodore, Sarkar Urmimala, Yelin Edward, Blanc Paul, Katz Patricia. Lower health literacy is associated with poorer health status and outcomes in chronic obstructive pulmonary disease. Journal of General Internal Medicine volume 28, pages74–81(2013).

Penfold C, Ewing G, Gilligan D, Mahadeva R, Booth S, Benson J, Burkin J, Howson S, Lovick R, Todd C, et al. What do informal CARERS want to learn about breathlessness in advanced disease and how do they want to learn it? BMJ Support Palliat Care. 2015;5(1):107. 

Schrijver J, Lenferink A, Brusse-Keizer M, Zwerink M, van der Valk PD, van der Palen J, Effing TW. Self-management interventions for people with chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database Syst Rev. 2022 Jan 10;1(1):CD002990.

Small N, Gardiner C, Barnes S, et al. Using a prediction of death in the next 12 months as a prompt for referral to palliative care acts to the detriment of patients with heart failure and chronic obstructive pulmonary disease. Palliat Med. 2010 Oct; 24(7): 740-1.

Sunjaya AP, Bao L, Martin A, DiTanna GL, Jenkins CR. Systematic review of effectiveness and quality assessment of patient education materials and decision aids for breathlessness. BMC Pulm Med. 2022 Jun 20;22(1):237. 

Taylor G, McNeill A, Girling A, Farley A. Change in mental health after smoking cessation: systematic review and meta-analysis. BMJ 2014; 348:g1151.

Williams MT, Lewthwaite H, Brooks D, Jensen D, Abdallah SJ, Johnston KN. Chronic Breathlessness Explanations and Research Priorities: Findings From an International Delphi Survey. J Pain Symptom Manage. 2020;59(2): 310-319.e12. 

Williams MT. Patient education about breathlessness. Curr Opin Support Palliat Care. 2023 Dec 1;17(4):255-262.