Richtlijn Dyspneu in de palliatieve fase multidisciplinaire richtlijn
Samenvatting
Let op: dit is een samenvatting van de belangrijkste aanbevelingen uit de richtlijn; raadpleeg de betreffende modules van de richtlijn voor de volledige aanbevelingen, onderbouwing en aanvullende informatie.
Definitie
Dyspneu is een onaangename gewaarwording van de ademhaling.
Aanvalsgewijze dyspneu is dyspneu die tijdelijk (meestal <10 min) ernstiger of onaangenamer is dan de normale fluctuaties in dyspneu of die uitsluitend aanvalsgewijs optreedt.
Diagnostiek
- Doe een volledige anamnese gericht op dyspneu, begeleidende symptomen, mogelijke oorzaken, impact op functioneren en emotionele, cognitieve, spirituele en gedragsmatige dimensies.
- Doe lichamelijk onderzoek.
- Weeg bij aanvullende diagnostiek haalbaarheid en therapeutische consequenties af, rekening houdend met wens van de patiënt, verblijfplaats en levensverwachting.
- Overweeg de inzet van meetinstrumenten:
- een NRS om dyspneu te monitoren en het effect van behandeling te evalueren;
- het USD-4D om dyspneu en samenhangende symptomen te signaleren en te monitoren;
- een multidimensioneel instrument (zoals mMRC, CCQ of CAT) om alle dimensies van dyspneu te signaleren en te monitoren;
- HADS bij vermoeden van depressie of angststoornis;
- RDOS bij patiënten met dementie.
- Overweeg (verwijzing voor) een Comprehensive Geriatric Assessment (CGA) bij kwetsbare ouderen.
- Overweeg verwijzing naar een fysiotherapeut voor diagnostiek van belastbaarheid, inspanningstolerantie, bewegingsgedrag en functionele testen.
- Overweeg op indicatie aanvullend onderzoek, vooral gericht op de vermoedelijke oorzaak van de dyspneu.
Voorlichting
- Zorg voor afgestemde voorlichting binnen de zorgsetting; herhaal deze regelmatig en bij veranderingen in de situatie.
- Geef patiënt en naasten adequate informatie en instructie over oorzaken van, behandeling van en omgaan met (aanvalsgewijze) dyspneu.
- Check kennis en begrip van patiënt en naasten over de ziekte in het huidige stadium.
- Bespreek het volgende met de patiënt:
- leefregels en niet-medicamenteuze maatregelen die symptomen kunnen voorkomen of verlichten;
- waar nodig, de rol van zuurstof;
- adviezen over medicatiegebruik;
- hoe te handelen en wanneer hulp te zoeken, bijvoorbeeld bij een longaanval;
- hoe fysieke activiteit en mobiliteit ondersteund kunnen worden.
- Wijs op de mogelijkheid van meetinstrumenten en geef uitleg over het gebruik.
- Wijs waar nodig op ondersteuning door:
- lotgenoten;
- de praktijkondersteuner huisartsenzorg;
- fysiotherapeut;
- gespecialiseerd eerstelijns longverpleegkundige;
- ergotherapeut;
- logopedist;
- diëtist;
- apotheker of apothekersassistent;
- maatschappelijk werk, psycholoog of POH-GGZ;
- mantelzorgondersteuning;
- geestelijk verzorger.
- Ga na of de patiënt bang is om te stikken en geef hierover uitleg.
- Maak rookverslaving, stigma en schuldgevoelens bespreekbaar. Bespreek stoppen met roken en bied hierbij passende hulpmiddelen aan.
- Bespreek:
- verwachtingen, hoop en angst over de toekomst;
- wensen rond ziekenhuisopname, reanimatie en eventuele beademing.
- Ga tijdig het gesprek aan over het levenseinde. Bespreek daarbij scenario’s rond overlijden en palliatieve sedatie bij refractaire dyspneu.
- Ondersteun voorlichting met passend informatiemateriaal. Wijs patiënt en naasten op relevante websites.
- Maak bij voorkeur gebruik van de terugvraagmethode.
- Houd rekening met gezondheidsvaardigheden, digitale vaardigheden en sociaaleconomische en culturele achtergrond.
Beleid - behandeling van de oorzaak
- Weeg bij behandeling van oorzaken van dyspneu haalbaarheid en zinvolheid af, rekening houdend met wens, verblijfplaats en levensverwachting.
- Overweeg behandeling van oorzaken en beïnvloedende factoren van dyspneu:
- Tumorobstructie van de bovenste luchtwegen:
- hoge tracheaobstructie: tracheotomie;
- endoluminale tumor: endobronchiale debulking (elektrocoagulatie, cryotherapie of mechanisch via starre bronchoscopie), stentplaatsing en/of radiotherapie;
- externe compressie: stentplaatsing of radiotherapie.
- Longtumor of longmetastasen:
- radiotherapie;
- systemische therapie (chemo-, antihormonale, doelgerichte of immuuntherapie).
- Lymfangitis carcinomatosa:
- systemische therapie.
- Pneumonitis door systemische therapie:
- onderbreek de systemische therapie en geef corticosteroïden.
- Pneumonitis door radiotherapie:
- corticosteroïden.
- COPD, ILD/longfibrose of hartfalen:
- behandel volgens de geldende richtlijnen.
- Infecties:
- behandel gericht, met name met antibiotica bij pneumonie.
- Longembolie:
- antistolling, vooral ter voorkoming van uitbreiding of recidief.
- Pleura-/pericardvocht of ascites:
- punctie of drainage (eventueel verblijfsdrain);
- overweeg pleurodese bij pleuravocht of pericardfenestratie bij pericardvocht;
- bij ascites door portale hypertensie (levercirrose, levermetastasen of hartfalen) of pleuravocht door hartfalen, geef diuretica.
- Pneumothorax:
- eenmalige aspiratie of drainage, eventueel pleurodese.
- Vena cava superior syndroom:
- dexamethason, stentplaatsing, radiotherapie of systemische therapie.
- Anemie (Hb <5-6 mmol/l):
- Bloedtransfusie.
- Metabole acidose:
- correctie, bijvoorbeeld met insuline en vocht bij diabetische ketoacidose.
- Psychische en/of existentiële factoren:
- behandeling en begeleiding.
- Tumorobstructie van de bovenste luchtwegen:
Beleid - niet-medicamenteuze behandeling
- Weeg bij niet-medicamenteuze behandeling haalbaarheid en zinvolheid af, rekening houdend met wens, verblijfplaats en levensverwachting.
Ademhalingsoefeningen
- Overweeg verwijzing naar:
- fysiotherapeut, ademtherapeut, longverpleegkundige, verpleegkundig specialist of physician assistant voor ademhalingsoefeningen.
- logopedist bij problemen met de adem-stemkoppeling.
- ergotherapeut voor ademhalingsoefeningen, ademhalingsregulatie en houdingsadviezen.
Ontspanningsoefeningen en mind-body interventies
- Wees terughoudend met het aanbevelen van ontspanningsoefeningen en mind-body interventies.
Andere fysiotherapeutische interventies
- Overweeg verwijzing naar de fysiotherapeut voor training, oefentherapie, houdingsadvies, activiteitendosering en pacing.
Acupunctuur en acupressuur
- Overweeg acupunctuur of acupressuur bij patiënten met COPD die daarvoor openstaan.
Hulpmiddelen bij het lopen
- Overweeg een rollator ter vermindering van dyspneu tijdens het lopen. Bespreek de voordelen van en eventuele weerstanden tegen een rollator.
- Schakel zo nodig een fysiotherapeut, oefentherapeut of ergotherapeut in.
Luchtbevochtiging
- Wees terughoudend met het aanbevelen van luchtbevochtiging bij dyspneu.
Ventilator
- Overweeg het gebruik van een handventilator gericht op het gezicht ter vermindering van dyspneu.
Zuurstof
- Wees terughoudend met chronisch zuurstofgebruik uitsluitend ter bestrijding van dyspneu bij een levensverwachting van meer dan enkele maanden.
- Overweeg een proefbehandeling met zuurstof bij ernstige dyspneu met hypoxemie, een levensverwachting van een week tot enkele maanden en onvoldoende effect van andere interventies. Continueer zuurstof alleen bij gebleken effect op de dyspneu.
- Overweeg zuurstofsuppletie bij inspanning bij COPD met diepe desaturaties tijdens inspanning.
- Overweeg een proefbehandeling met zuurstof bij plotselinge toename van dyspneu met hypoxemie.
- Zie voor het gebruik van zuurstof in de stervensfase de richtlijn ‘Zorg in de stervensfase’.
- Evalueer het effect van zuurstof op dyspneu en niet op saturatie of bloedgassen.
High-flow zuurstof
- Wees terughoudend met langdurig gebruik van high-flow zuurstof.
- Overweeg tijdelijke high-flow zuurstof bij acuut ontstane dyspneu met onvoldoende effect van standaardzuurstof.
Longvolumereductie
- Overleg laagdrempelig met een centrum voor longvolumereductie over beoordeling voor chirurgische of bronchoscopische longvolumereductie bij gevorderd COPD met hyperinflatie en emfyseem.
Niet-invasieve beademing
- Verwijs patiënten met hypercapnisch chronisch respiratoir falen naar een centrum voor thuisbeademing voor beoordeling van niet-invasieve beademing.
Uitzuigen
- Overweeg uitzuigen alleen bij een tracheacanule met veel of taai sputum.
Psychologische ondersteuning
- Overweeg cognitieve gedragstherapie ter vermindering van dyspneu, vooral bij angst of somberheid.
Beleid - medicamenteuze behandeling
Opioïden
- Overweeg bij een opioïd-naïeve patiënt met aanvalsgewijze dyspneu ondanks optimale behandeling een kortwerkend opioïd, bij voorkeur morfine.
- Pas dit alleen toe bij aanvallen die langer dan 30 minuten duren of voorspelbaar zijn.
- Beoordeel het effect van een kortwerkend opioïd na één week.
- Staak de behandeling bij uitblijven van effect.
- Overweeg bij goed effect en gebruik ≥4 keer per dag een onderhoudsbehandeling met langwerkende morfine.
- Overweeg rotatie naar morfine bij goed effect van kortwerkend morfine en frequent gebruik daarvan.
- Overweeg bij gebruik van een langwerkend opioïd voor pijn een kortwerkend opioïd voor dyspneu.
- Start bij dyspneu in de stervensfase opioïden volgens de richtlijn Zorg in de stervensfase.
- Wees terughoudend met direct starten van langwerkende opioïden voor dyspneu.
- Overweeg om bij een onderhoudsbehandeling met een ander langwerkend opioïd dan morfine, een goed effect van kortwerkend morfine op dyspneu en frequent (vier of meer keer per 24 uur) gebruik van kortwerkend morfine de onderhoudsbehandeling te roteren naar morfine.
- Overweeg een kortwerkend opioïd bij acute verslechtering van dyspneu, bijvoorbeeld door COPD-longaanval, pneumonie of astma cardiale.
- Overweeg bij contra-indicatie of ernstige bijwerkingen van morfine een ander kortwerkend opioïd.
Corticosteroïden
- Overweeg corticosteroïden (dexamethason of prednison) bij kanker en dyspneu alleen bij pneumonitis door radiotherapie of systemische therapie, vena-cava-superiorsyndroom, lymfangitis carcinomatosa of luchtwegobstructie door tumor.
- Staak corticosteroïden bij uitblijven van effect na één week.
- Verlaag bij effect de dosering corticosteroïden naar de laagst effectieve dosis.
Benzodiazepines, SSRI’s en antidepressiva
- Overweeg benzodiazepines of SSRI’s alleen bij dyspneu gepaard gaand met angst.
- Overweeg antidepressiva alleen bij dyspneu gepaard gaand met depressie.
Psychosociale zorg
- Heb aandacht voor lichamelijke, psychische, sociale en spirituele dimensies van dyspneu.
- Maak psychosociale en spirituele problemen bespreekbaar.
- Gebruik zo nodig voorbeeldvragen of andere richtlijnen voor het bespreken van zingeving en spiritualiteit.
- Vraag of patiënten bang zijn om te stikken. Verken wat zij daarmee bedoelen en geef uitleg.
- Overweeg EMDR wanneer angst op de voorgrond staat.
- Schakel zo nodig deskundige verpleegkundige ondersteuning in voor psychosociale zorg.
- Verwijs zo nodig naar gespecialiseerde psychosociale zorgverleners.
- Heb oog voor de belasting van naasten en overweeg inzet van thuiszorg en/of vrijwilligers.
- Noem de mogelijkheid van lotgenotencontact voor patiënten en naasten.
Organisatie van zorg
- Volg voor taakverdeling, afstemming en verslaglegging het Kwaliteitskader Palliatieve zorg Nederland.
- Overweeg verwijzing naar een deskundige voor niet-medicamenteuze behandeling of psychosociale en/of spirituele problematiek
- Overweeg advies van een consultatieteam palliatieve zorg bij moeilijk te behandelen dyspneu en/of bij multidimensionele problematiek.