Bijlagen
- Vastgesteld: 07-12-2026
- Regiehouder: Nederlandse Vereniging van Artsen voor Longziekten en Tuberculose (NVALT)
Autorisatiedatum en geldigheid
Deze richtlijn is goedgekeurd op 7 december 2026. De eigenaars van de richtlijn moeten kunnen aantonen dat de richtlijn zorgvuldig en met de vereiste deskundigheid tot stand is gekomen. Bij voorkeur beoordelen de eigenaars jaarlijks de (modules van de) richtlijn op actualiteit. Zo nodig wordt de richtlijn tussentijds op onderdelen bijgesteld. De geldigheidstermijn van de richtlijn is maximaal 5 jaar na vaststelling. Indien de inhoud dan nog actueel wordt bevonden, wordt de geldigheidsduur verlengd. De geldigheid van de (modules van de) richtlijn komt eerder te vervallen, indien nieuwe ontwikkelingen aanleiding zijn tot (modulaire) herziening.
Stichting Palliatieve Zorg Nederland (stichting PZNL) draagt gedurende de hele geldigheidsduur zorg voor het beheer en de ontsluiting van deze richtlijn.
Initiatief en betrokken verenigingen
Initiatief
Agendacommissie richtlijnen palliatieve zorg (KNMG/stichting PZNL)
Stichting Palliatieve Zorg Nederland (stichting PZNL)
Regiehouder
Nederlandse Vereniging van Artsen voor Longziekten en Tuberculose (NVALT) is als regiehouder van deze richtlijn de eerstverantwoordelijke voor de actualiteit van (de modules van) deze richtlijn en daarmee de eerstverantwoordelijke om bij te houden of de richtlijn geüpdatet moet worden.
Eigenaarschap
Het eigenaarschap van deze richtlijn ligt bij de beroeps- en wetenschappelijke verenigingen die de herziening hebben uitgevoerd en de richtlijn hebben geautoriseerd.
Commentaarfase
De conceptrichtlijn is ter beoordeling voorgelegd aan de betrokken (wetenschappelijke) verenigingen en andere relevante partijen. De ontvangen commentaren zijn verzameld en besproken binnen de werkgroep. Op basis van deze feedback is de concepttekst aangepast en door de werkgroep definitief vastgesteld.
Autoriserende/instemmende organisaties
De definitieve richtlijn is ter autorisatie/ter instemming aangeboden aan de volgende betrokken (wetenschappelijke) verenigingen/organisaties, die deze hebben geautoriseerd dan wel hebben ingestemd:
- Koninklijk Nederlandse Genootschap Fysiotherapie (KNGF)
- Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie (KNMP)
- Longfonds
- Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG)
- Nederlandse Internisten Vereeniging (NIV)
- Nederlandse Vereniging van Artsen voor Longziekten en Tuberculose (NVALT) - regiehouder
- Nederlandse Vereniging voor Cardiologie (NVVC)
- Nederlandse Vereniging voor Fysiotherapie binnen de Lymfologie en Oncologie (NVFL)
- Nederlandse Vereniging voor Fysiotherapie in de Geriatrie (NVFG)
- Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie (NVKG)
- Vereniging voor Hart-, Vaat- en Longfysiotherapie (VHVL)
- Verenso, vereniging van specialisten ouderengeneeskunde
- Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN)
Procesbegeleiding en verantwoording
Stichting PZNL is door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) aangewezen regie te nemen in de samenwerking rondom palliatieve zorg.
Eén van de primaire taken van stichting PZNL is het faciliteren van procesbegeleiding voor de ontwikkeling en herziening van richtlijnen in de palliatieve zorg. Omdat richtlijnontwikkeling een continu proces is, ondersteunt stichting PZNL ook de onderhoud- en beheerfase.
Financiering en juridische betekenis
Deze richtlijn(module) is gefinancierd door ZonMW. De inhoud van de richtlijn(module) is niet beïnvloed door de financierende instantie.
Een richtlijn is een kwaliteitsstandaard. Een kwaliteitsstandaard beschrijft wat goede zorg is, ongeacht de financieringsbron (Zorgverzekeringswet (Zvw), Wet langdurige zorg (Wlz), Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), aanvullende verzekering of eigen betaling door de cliënt/patiënt). Opname van een kwaliteitsstandaard in het Register van Zorginstituut Nederland betekent dus niet noodzakelijkerwijs dat de in de kwaliteitsstandaard beschreven zorg verzekerde zorg is.
De richtlijn bevat aanbevelingen van algemene aard. Het is mogelijk dat deze aanbevelingen in een individueel geval niet van toepassing zijn. Er kunnen zich feiten of omstandigheden voordoen waardoor het wenselijk is dat in het belang van de patiënt van de richtlijn wordt afgeweken. Wanneer wordt afgeweken, dient dit beargumenteerd gedocumenteerd te worden in het dossier van de patiënt. De toepassing van de richtlijnen in de praktijk is de verantwoordelijkheid van elke zorgverlener, zowel BIG-geregistreerd als niet BIG-geregistreerd.
Alle werkgroepleden zijn afgevaardigd namens wetenschappelijke en beroepsverenigingen en hebben daarmee het mandaat voor hun inbreng. Bij de samenstelling van de werkgroep is geprobeerd rekening te houden met landelijke spreiding, inbreng van betrokkenen uit zowel academische als algemene ziekenhuizen/instellingen en vertegenwoordiging van de verschillende verenigingen/disciplines.
Het patiëntenperspectief is vertegenwoordigd door een afvaardiging van Longfonds.
Bij de uitvoer van het literatuuronderzoek is een literatuuronderzoeker betrokken.
Werkgroepleden
- De heer W. (Wilbert) Ackema, MSc, verpleegkundig specialist (V&VN-VS)
- Mevrouw dr. M. (Marlies) van Dijk, longarts (NVALT)
- De heer dr. A. (Alexander) de Graeff, voorzitter, internist-oncoloog, hospice-arts (NIV)
- Mevrouw J.A.M. (Erna) Haverkate, MSc, verpleegkundig specialist longoncologie (V&VN-VS)
- Mevrouw drs. W. (Wendy) Langerak, specialist ouderengeneeskunde, kaderarts palliatieve zorg (Verenso)
- Mevrouw P. (Pascale) Lubbers, beleidsadviseur (Longfonds)
- Mevrouw B.M.J. (Maria) Toren-Ronchetti, longervaringsdeskundige (Longfonds)
- Mevrouw drs. M. (Marjan) Verbeek, huisarts, kaderarts palliatieve zorg (NHG)
Klankbordleden
- Mevrouw drs. J. (Janique) Boots-van der Heiden, klinisch geriater (NVKG)
- Mevrouw drs. J.E. (Jenifer) Coster, cardioloog (NVVC)
- Mevrouw R. (Roya) Sorghabi, MSc/MD, apotheker en arts (KNMP)
- Mevrouw drs. I. (Ilse) Wassenberg, fysiotherapeut (KNGF)
Ondersteuning
- Mevr. dr. L. (Lejla) Kočo, procesbegeleider, adviseur richtlijnen palliatieve zorg, stichting PZNL
- Mevr. L.K. (Jacqueline) Liu, secretaresse, stichting PZNL
- Mevr. drs. I.D. (Inge) van Trigt, procesbegeleider, senior adviseur richtlijnen palliatieve zorg, stichting PZNL
- Dhr. dr. J. (Joan) Vlayen, literatuuronderzoeker, ME-TA
Om de beïnvloeding van de richtlijnontwikkeling of formulering van de aanbevelingen door conflicterende belangen te minimaliseren zijn de leden van de werkgroep gemandateerd door de wetenschappelijke en beroepsverenigingen. Alle leden van de richtlijnwerkgroep en klankbordgroep hebben verklaard onafhankelijk gehandeld te hebben bij het opstellen van de richtlijn. Een onafhankelijkheidsverklaring ‘Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling' zoals vastgesteld door onder meer de KNAW, KNMG, Gezondheidsraad, NHG en Federatie Medisch Specialisten is door de werkgroepleden bij aanvang en bij afronding van het traject ingevuld.
De bevindingen zijn schriftelijk vastgelegd in de belangenverklaring en opvraagbaar via richtlijnen@pznl.nl.
Belangentabel: Overzicht van deelnemers, functies, mogelijke belangen en ondernomen actie
Zie bijlage Methode.
Van een kennislacune wordt gesproken als na kennissynthese geconstateerd wordt dat een gebrek aan kennis het maken van de afweging van gewenste en ongewenste effecten belemmert. De volgende vormen van kennislacunes kunnen worden onderscheiden [IQ healthcare 2013]:
- Er is geen gepubliceerd onderzoek gevonden dat aansluit op de geformuleerde uitgangsvraag (mits er optimaal gezocht is);
- Het gevonden onderzoek (één of meerdere studies) was van onvoldoende kwaliteit, vanwege:
- Lage bewijskracht van het gebruikte onderzoekdesign (bijvoorbeeld observationeel of niet-vergelijkend onderzoek bij therapeutische interventies);
- Niet-precieze effectmaat of -maten (breed betrouwbaarheidsinterval), bijvoorbeeld doordat het onderzoek te klein in omvang was;
- Inconsistente onderzoeksresultaten, waardoor er geen goede conclusie kan worden getrokken over het effect en de effectgrootte;
- Indirect bewijs, door het gebruik van een andere patiëntenpopulatie dan waar de richtlijn op van toepassing is, andere uitkomst of andere determinanten of door uitsluitend indirecte vergelijkingen;
- Grote kans op rapportage- of publicatiebias (bijvoorbeeld door een sterke mate van belangenverstrengeling).
Kennislacunes in de richtlijn ‘Dyspneu in de palliatieve fase’
De richtlijnwerkgroep heeft tijdens het proces van richtlijnontwikkeling kennislacunes verzameld.
Medicamenteuze behandeling
- Er zijn vrijwel geen RCT's waarbij het effect van andere opioïden dan morfine op dyspneu wordt vergeleken met dat van placebo, geen opioïden of morfine.
- Er is onvoldoende inzicht welke patiënten met dyspneu reageren op opioïden (responderprofielen).
- Er is tegenstrijdig bewijs over het effect van opioïden op dyspneu bij patiënten met gevorderde kanker.
- Er is weinig of geen (en soms tegenstrijdig) bewijs over het effect van opioïden op dyspneu bij patiënten met hartfalen, interstitieel longlijden en ALS.
- Er zijn vrijwel geen studies naar het effect van opioïden op dyspneu bij acute dyspneu, bijv. bij een pneumonie, een longembolie, een longaanval of een astma cardiale.
- Er zijn geen RCT's naar het effect van opioïden op dyspneu in de stervensfase.
- Er zijn geen RCT's t.a.v. het effect van anxiolytica (benzodiazepines, SSRI's) of antidepressiva op dyspneu, die gepaard gaat met angst resp. depressie.
Niet-medicamenteuze behandeling
- Er is onduidelijkheid welke vormen van ademhalingsoefeningen effectief zijn bij dyspneu.
- Er is onvoldoende duidelijkheid over het effect van zuurstof op dyspneu bij patiënten met hypoxemie.
- Er is onzekerheid over het effect van kortdurende toediening van high-flow zuurstof bij acute dyspneu.
- Er is weinig of geen evidentie over het effect van niet-medicamenteuze behandeling bij dyspneu bij patiënten met ALS.
- Er is onduidelijkheid over het effect van breathlessness services op dyspneu.
Referenties
IQ healthcare. Tool kennislacunes in richtlijnen. [Bezocht op 20 april 2021].