Diagnostiek
Uitgangsvraag
Welke diagnostiek wordt aanbevolen bij patiënten met dyspneu in de palliatieve fase?
Methode: consensus-based
Aanbevelingen
- Doe een volledige anamnese, gericht op de dyspneu, de begeleidende symptomen, de mogelijke oorza(a)k(en), de impact voor het dagelijks functioneren en de emotionele, cognitieve, zingevings-/spirituele en gedragsmatige dimensies ervan.
- Doe een lichamelijk onderzoek.
- Maak bij de keuze voor aanvullende diagnostiek een afweging van haalbaarheid en therapeutische consequenties, mede in het licht van de wens van de patiënt, de verblijfplaats en de levensverwachting.
- Overweeg het gebruik van meetinstrumenten:
- een symptoomscore met behulp van een Numeric rating scale (NRS), vooral om de mate van dyspneu te monitoren in de loop van de tijd en om het effect van behandeling te evalueren;
- het Utrecht Symptoom Dagboek - 4 dimensioneel (USD-4D); om zowel dyspneu als een aantal andere veel voorkomende symptomen (die met de dyspneu kunnen samenhangen) te signaleren en te monitoren;
- een multidimensioneel instrument (zoals de (modified) MRC Dyspnoea Score, Clinical COPD Questionnaire (CCQ) of de COPD Assessment Test (CAT)) om alle dimensies van dyspneu te signaleren en te monitoren;
- de Hospital and Anxiety Scale (HADS) als er wordt gedacht aan een depressie of een angststoornis;
- de Respiratory Distress Observation Scale (RDOS) bij patiënten met dementie.
- Overweeg (verwijzing voor) een Comprehensive Geriatric Assessment (CGA) bij ouderen bij aanwijzingen voor kwetsbaarheid.
- Overweeg verwijzing naar een fysiotherapeut voor diagnostiek (beoordeling van belastbaarheid, inspanningstolerantie en bewegingsgedrag en verrichten van functionele testen).
- Overweeg op indicatie aanvullend onderzoek:
- meting van de zuurstofsaturatie met een saturatiemeter;
- laboratoriumonderzoek:
- Hb, glucose, (NT-pro)BNP, D-dimeer,
- in de tweede lijn: troponine, arterieel of capillair bloedgas;
- kweken van sputum en/of bloed;
- longfunctieonderzoek;
- X-thorax;
- in de tweede lijn:
- ander beeldvormend onderzoek: CT-thorax, CT-pulmonalisangiografie, echocardiografie, POCUS echo (point of care ultrasound);
- ECG;
- bronchoscopie.
Inleiding
Het doel van diagnostiek bij dyspneu in de palliatieve fase is het in kaart brengen van de dyspneu, de begeleidende symptomen, de mogelijke oorzaken, de impact voor het dagelijks functioneren, de beleving ervan en hoe patiënten er mee omgaan [Chan 2011].
Het is van groot belang dat er bij de diagnostiek een multidimensionele benadering wordt toegepast waarbij ook gekeken wordt naar de emotionele, cognitieve, sociale, zingevings-/spirituele en gedragsmatige dimensies (zie Achtergrond) [Lansing 2009, Laveneziana 2015].
De mate van dyspneu is een subjectieve beleving, die niet goed vast te leggen is met objectieve onderzoeken. Voor de meting kunnen gevalideerde meetinstrumenten gebruikt worden waarbij de patiënt zelf de mate van dyspneu weergeeft [Dorman 2007, Bausewein 2007, Johnson 2010]. Zo kan ook het effect van de behandeling worden beoordeeld.
De basis voor de diagnostiek zijn de anamnese en het lichamelijk onderzoek, eventueel aangevuld met het gebruik van meetinstrumenten. Daarnaast kan op indicatie aanvullend onderzoek gedaan worden.
Anamnese
De anamnese is gericht op het uitvragen van de dyspneu en andere symptomen, de beleving van de dyspneu, de impact op het functioneren en het achterhalen van de onderliggende oorza(a)k(en) [Chan 2011]. Omgang met de symptomen en de invloed op het dagelijks functioneren zijn afhankelijk van de onderliggende ziekte en het stadium van de ziekte. Het is daarom van belang om de anamnese niet alleen te richten op de symptomen, maar ook op de betekenis van deze symptomen in het levensperspectief [Dunger 2014].
In de anamnese kunnen aan bod komen:
- aard en omschrijving van de dyspneu, ernst, beloop, factoren die de dyspneu uitlokken (inspanning, houding, inademing, weer, emotionele factoren, roken) of verbeteren, effect van niet-medicamenteuze en medicamenteuze behandeling, gevolgen voor het lichamelijk en sociaal functioneren, beleving, gedachtes, eerdere ervaringen met dyspneu in de palliatieve fase, impact voor de naasten;
- bijkomende symptomen (vooral gericht op (de) mogelijke oorza(a)k(en));
- indien niet bekend: diagnose, eerdere en huidige behandeling, comorbiditeit, medicatie.
Lichamelijk onderzoek
Het lichamelijk onderzoek geeft aanvullende informatie over de ernst van de dyspneu en over de mogelijke oorzaken [Chan 2011].
Het lichamelijk onderzoek kan omvatten:
- Algemene indruk:
- sufheid;
- kleur van huid en slijmvliezen: bleekheid, cyanose;
- stridor;
- gebruik hulpademhalingsspieren;
- lip-tuiten;
- kunnen spreken van volzinnen;
- cachexie.
- Meten van vitale parameters:
- bloeddruk;
- polsfrequentie, pulsus paradoxus;
- ademhalingsfrequentie en -patroon;
- temperatuur;
- gewicht.
- Onderzoek van de hals:
- stuwing van de halsvenen.
- Onderzoek van de thorax:
- inspectie: ademexcursies linker en rechter hemithorax, lokaal verminderde expansie, vaattekening thoraxwand;
- percussie: (hyper)sonoor of gedempt, hoogstand diafragma, verschuifbaarheid longgrens;
- auscultatie longen: verlengd expirium, piepende ademhaling, verminderd ademgeruis, crepitaties, rhonchi, pleurawrijven;
- auscultatie hart: harttonen, souffles, ritme, pericardwrijven.
- Onderzoek abdomen:
- tekenen van ascites;
- hepatomegalie.
- Onderzoek extremiteiten:
- oedeem;
- tekenen van trombose.
Gebruik van meetinstrumenten
Bij de diagnostiek en behandeling van dyspneu kan het belangrijk zijn om een meetinstrument te gebruiken om de ernst en de beleving van de dyspneu van de patiënt in kaart te brengen. [Dorman 2007, Bausewein 2007, Johnson 2010]. Het ideale meetinstrument omvat alle dimensies van dyspneu en registreert veranderingen hierin.
Er zijn meerdere systematische reviews waarin de verschillende meetinstrumenten met elkaar zijn vergeleken en waarbij de bruikbaarheid in de palliatieve fase is onderzocht. Uit deze reviews blijkt dat er tientallen verschillende meetinstrumenten zijn. Er wordt onderscheid gemaakt in meetinstrumenten die de ernst in beleving van de dyspneu scoren versus meetinstrumenten die de functionele impact van dyspneu scoren. Daarnaast zijn er verschillende meetinstrumenten die specifiek zijn ontworpen voor bepaalde ziekten, waarbij andere meetinstrumenten meer op het symptoom gericht zijn. De meeste meetinstrumenten zijn gevalideerd voor patiënten met COPD en niet voor patiënten met hartfalen of kanker. Uit deze reviews blijkt dat er niet één specifiek meetinstrument is dat alle dimensies van dyspneu omvat. Er is ook geen meetinstrument dat universeel geaccepteerd is.
Dyspneuscores met behulp van een Numeric (Pain) Rating Scale (NRS) (deze heeft de voorkeur boven een Visual Analoge Scale (VAS)) of de Modified Borg Scale (MBS) zijn goed te gebruiken om de ernst van de dyspneu weer te geven. Deze meetinstrumenten zijn ook goed te gebruiken om het effect van de behandeling te evalueren.
Als er meer informatie gewenst is over de functionele beperkingen of kwaliteit van leven dan zijn bij COPD de Clinical COPD Questionnaire (CCQ) [Van der Molen 2003] en de COPD Assessment Test (CAT) [Jones 2009] goed toepasbaar. De (modified) MRC Dyspnoea Score wordt zowel bij COPD als bij andere aandoeningen (met name kanker) gebruikt.
Het Utrecht Symptoom Dagboek - 4 dimensioneel (USD-4D), een Nederlandse bewerking van de Edmonton Symptom Assessment Scale [Chang 2000] kan daarnaast worden gebruikt om zowel dyspneu als een aantal andere veel voorkomende symptomen (die ook samen kunnen hangen met de dyspneu) in kaart te brengen en te vervolgen [Van der Baan 2020].
De Hospital Anxiety and Depression Scale (HADS) is een vragenlijst van 14 items die gebruikt kan worden als screening voor een onderliggende depressie of angststoornis [Zigmond 1983].
Voor patiënten met dementie kan eventueel de Respiratory Distress Observation Scale (RDOS) worden gebruikt [Campbell 2010, van der Maaden 2016].
Comprehensive Geriatric Assessment
Een recente studie toonde aan dat veel ouderen met een kwetsbare gezondheid en chronische dyspneu deze klacht niet melden aan hun huisarts [Elliott-Button 2025]. Dit wijst op een “onzichtbaarheid” van dyspneu bij deze groep: het symptoom wordt dus vermoedelijk onvoldoende gerapporteerd en onderkend.
Bij ouderen met een kwetsbare gezondheid en dyspneu kan (verwijzing voor) een Comprehensive Geriatric Assessment (CGA) worden overwogen bij aanwijzingen voor onderliggende kwetsbaarheid, zoals functionele achteruitgang, multimorbiditeit, polyfarmacie of cognitieve problemen (richtlijn Comprehensive Geriatric Assessment). Omdat dyspneu bij deze populatie vaak multifactorieel bepaald is, helpt een CGA om medische, functionele, psychische, sociale en zingevings/spirituele factoren integraal in kaart te brengen en zo tot passende behandeling en zorgdoelen te komen.
Diagnostiek door fysiotherapeut
Verwijzing naar een fysiotherapeut kan worden overwogen voor diagnostiek. Daarbij worden de belastbaarheid, de inspanningstolerantie en het bewegingsgedrag beoordeeld. Ook kunnen functionele testen worden verricht, zoals de 6-minuten wandeltest en de sit-to-stand test.
Aanvullend onderzoek
Aanvullende diagnostiek wordt vooral verricht voor het vaststellen van behandelbare oorzaken) [Chan 2011, Vora 2004].
Het kan belastend zijn voor de patiënt. Daarbij wordt een afweging gemaakt van haalbaarheid en therapeutische consequenties, mede in het licht van de wens van de patiënt, zijn of haar verblijfplaats en de levensverwachting.
De volgende onderzoeken kunnen worden overwogen:
- Meting zuurstofsaturatie met een saturatiemeter.
De saturatiemeter is een gevalideerde, non-invasieve methode, waarmee snel en eenvoudig een verlaagde zuurstofsaturatie gedetecteerd kan worden [Vora 2004]. In de volgende situaties kan de saturatiemeter onbetrouwbare informatie geven: slechte perifere doorbloeding, anemie, dikke huid, huidpigmentatie, externe lichtbronnen en gebruik van nagellak. De meting geeft geen specifieke informatie over de ventilatie; daarvoor zijn arteriële of capillaire bloedgassen (zie verder) vereist.
De zuurstofsaturatie wordt beïnvloed door het serum-Hb. Een anemie leidt meestal tot een hogere zuurstofsaturatie.
Meting van de zuurstofsaturatie wordt zowel in de eerste als de tweede lijn veel toegepast. Voor het bepalen van de intensiteit van de dyspneu en de impact ervan heeft de anamnese (evt. aangevuld met een dyspneuscore) de (sterke) voorkeur boven het meten van de zuurstofsaturatie. De zuurstofsaturatie wordt in de palliatieve fase alleen gemeten in situaties waarin er therapeutische consequenties (met name toediening van zuurstof) worden verbonden aan een verlaagde zuurstofsaturatie. - Laboratoriumonderzoek:
- hemoglobine: bij verdenking op anemie;
- glucose: bij verdenking op diabetische keto-acidose;
- bepaling van BNP of NT-proBNP bij (verdenking op) hartfalen;
- D-dimeer: bij verdenking longembolieën;
- in de tweede lijn:
- troponines: bij verdenking op cardiale ischaemie
- arteriële of capillaire bloedgasanalyse: (meten van zuurstof- en koolzuurspanning en van de zuurgraad (pH)): vooral toediening van (high-flow) zuurstof of inzet van niet-invasieve beademing worden overwogen.
Het capillaire bloedgas is minder betrouwbaar t.a.v. de bepaling van de zuurstofspanning.
- Longfunctieonderzoek:
- bij (verdenking op) COPD of toxisch-medicamenteus geïnduceerde interstitiële longbeelden.
- ECG:
- bij hartfalen, ritmestoornissen, verdenking cardiale ischemie.
- X-thorax: longtumor of metastasen, infiltraat, vergroot hart, stuwing, pleuravocht, verbreed mediastinum, mediastinale shift, hoogstand diafragma, pneumothorax;
- In de tweede lijn:
- Ander beeldvormend onderzoek:
- CT-thorax: voor verdere analyse van afwijkingen in longen of mediastinum. In geval van verdenking op interstitiële longafwijkingen voorkeur voor een Hoge Resolutie CT-thorax (HRCT);
- CT-pulmonalisangiografie: bij verdenking op longembolie;
- echocardiografie: bij (verdenking op) hartfalen;
- op de spoedeisende hulp: POCUS echo (point of care ultrasound) voor het diagnosticeren van een pneumonie, pneumothorax, longembolieën, acuut hartfalen en het vaststellen van pericardvocht, pleuravocht of ascites [Bekgozs 2019; Quaseem 2021].
- Sputum- en/of bloedkweek: bij verdenking op pneumonie en/of sepsis.
- Bronchoscopie door de longarts: als er bij beeldvorming aanwijzingen zijn voor (ingroei van) tumor in de luchtwegen of externe compressie van luchtwegen.
- Ander beeldvormend onderzoek:
van der Baan FH, Koldenhof JJ, de Nijs EJ, Echteld MA, Zweers D, Hesselmann GM, Vervoort SC, Vos JB, de Graaf E, Witteveen PO, Suijkerbuijk KP, de Graeff A, Teunissen SC. Validation of the Dutch version of the Edmonton Symptom Assessment System. Cancer Med. 2020 Sep;9(17):6111-6121.
Bausewein C, Farquhar M, Booth S et al. Measurement of breathlessness in advanced disease: A systematic review. Respir Med. 2007 Mar;101(3):399-410
Bekgoz B, Kilicaslan I, Bildik F, Keles A, Demircan A, Hakoglu O, Coskun G, Demir HA. BLUE protocol ultrasonography in Emergency Department patients presenting with acute dyspnea. Am J Emerg Med. 2019 Nov;37(11):2020-2027.
Chan K, Tse D et al. Palliative medicine in malignant respiratory disease. In: Hanks G et al. Oxford handbook of palliative medicine. Oxford University Press, 2011, pp 1113-7.
Chang , Hwang SS, Feuermann M. Validation of the Edmonton Symptom Assessment Scale. Cancer. 2000 May 1;88(9):2164-71.
Dorman S, Byrne A, Edwards A. Which measurements scales should we use to measure breathlessness in palliative care? A systematic review. Palliat Med. 2007 Apr;21(3):177-91.
Dunger C, Higginson I, Gysels M, et al. Breathlessness and crises in the context of advanced illness: a comparison between COPD and lung cancer patients. Palliat Support Care. 2015 Apr;13(2):229-37. doi: 10.1017/S147895151300120X. Epub 2014 Feb 13.
Elliott-Button HL, Johnson MJ, Hutchinson A, Currow DC, Clark J. "I'm living in a 'no' world now…"- A qualitative study of the widespread impact of living with chronic breathlessness, and experiences of identification and assessment of this symptom in an older, frail community-based population. NPJ Prim Care Respir Med. 2025 Jan 24;35(1):5.
Johnson M, Oxberry S et al. Measurement of breathlessness in clinical trials in patients with chronic heart failure: the need for a standardized approach: a systematic review. Eur J Heart Fail. 2010 Feb;12(2):137-47.
Jones PW, Harding G, Berry P, et al. Development and first validation of the COPD Assessment Test. Eur Respir J 2009: 34: 648-654
Lansing RW, Cracely RH, Banzett RB. The multiple dimensions of dyspnea: review and hypothesis. Respir Physiol Neurobiol. 2009 May 30;167(1):53-60.
Laveneziana P, Similowski T, Morelot-Panzini C. Multidimensional approach to dyspnea. Curr Opin Pulm Med. 2015 Mar;21(2):127-32.
van der Maaden T, van der Steen JT, de Vet HC, Hertogh CM, Koopmans RT. Prospective Observations of Discomfort, Pain, and Dyspnea in Nursing Home Residents With Dementia and Pneumonia. J Am Med Dir Assoc. 2016 Feb;17(2):128-35.
van der Molen T, Willemse BW, Schokker S, ten Hacken NH, Postma DS, Juniper EF. Development, validity and responsiveness of the Clinical COPD Questionnaire. Health Qual Life Outcomes 2003:1:13.
Qaseem A, Etxeandia-Ikobaltzeta I, Mustafa RA, Kansagara D, Fitterman N, Wilt TJ; Clinical Guidelines Committee of the American College of Physicians; Batur P, Cooney TG, Crandall CJ, Hicks LA, Lin JS, Maroto M, Tice J, Tufte JE, Vijan S, Williams JW Jr. Appropriate Use of Point-of-Care Ultrasonography in Patients With Acute Dyspnea in Emergency Department or Inpatient Settings: A Clinical Guideline From the American College of Physicians. Ann Intern Med. 2021 Jul;174(7):985-993. doi: 10.7326/M20-7844. Epub 2021 Apr 27. Erratum in: Ann Intern Med. 2022 Mar;175(3):458-459.
Vora V, Ahmedzai S. Pulse oximetry in supportive and palliative care. Support Care Cancer. 2004 Nov;12(11):758-61.
Zigmond AS, Snaith RP. The hospital anxiety and depression scale. Acta Psychiatr Scand 1983: 67(6): 361-370.