Behandeling van de oorzaak

Uitgangsvraag

Welke behandeling, gericht op de oorzaak van de dyspneu, wordt aanbevolen bij patiënten met dyspneu in de palliatieve fase?

Methode: consensus-based 

Aanbevelingen

  • Maak bij de besluitvorming altijd een afweging van haalbaarheid en zinvolheid van de interventie, mede in het licht van de wens van de patiënt, zijn of haar verblijfplaats en de levensverwachting.
  • Overweeg om de oorza(a)k(en) c.q. beïnvloedende factoren van dyspneu te behandelen:
    • bij obstructie van de bovenste luchtwegen door tumor: 
      • bij hoge obstructie van de trachea: tracheotomie;
      • bij een tumor in de bovenste luchtwegen: endobronchiale debulking (met elektrocoagulatie, cryotherapie, of mechanisch met starre bronchoscopie), stentplaatsing en/of radiotherapie;
      • bij compressie van de luchtwegen van buitenaf: stentplaatsing of radiotherapie.
    • bij dyspneu door longtumor of longmetastasen:
      • radiotherapie;
      • systemische therapie (chemotherapie, antihormonale therapie, targeted therapy, immuuntherapie).
    • bij dyspneu door lymfangitis carcinomatosa:
      • systemische therapie.
    • bij dyspneu door pneumonitis, gerelateerd aan systemische behandeling:
      • onderbreken systemische therapie, behandeling met corticosteroïden.
    • bij dyspneu door pneumonitis, gerelateerd aan radiotherapie:
      • behandeling met corticosteroïden.
    • behandeling van COPD, ILD/longfibrose of hartfalen volgens geldende richtlijnen;
    • behandeling van infecties, met name antibiotica bij een pneumonie;
    • bij longembolie: antistolling (met name ter voorkoming van uitbreiding of recidief longembolie);
    • bij pleura- of pericardvocht, of ascites: punctie, drainage (eventueel met verblijfsdrain), eventueel pleurodese (pleuravocht) of pericardfenestratie (pericardvocht) of diuretica (bij ascites door portale hypertensie door levercirrose, levermetastasen of hartfalen of bij pleuravocht door hartfalen;
    • bij pneumothorax: eenmalige aspiratie, drainage, eventueel pleurodese;
    • bij vena cava superior syndroom: dexamethason, stentplaatsing, radiotherapie of systemische therapie;
    • bij anemie (Hb <5-6 mmol/l): bloedtransfusie;
    • correctie van metabole acidose (bijvoorbeeld insuline en vocht bij diabetische keto-acidose);
    • behandeling/begeleiding bij psychische en/of existentiële factoren.

Bij dyspneu kunnen meerdere oorzaken c.q. factoren (ook bij één patiënt) een rol spelen (zie Inleiding). De behandeling kan specifiek gericht zijn op oorzakelijke factoren [Booth 2008, Chan 2010, Hui 2020, Kvale 2007, Leitlinienprogramm Onkologie 2014, Simoff 2013, Thomas 2002]. Indien mogelijk heeft behandeling van de oorza(a)k(en) de voorkeur boven uitsluitend symptomatische behandeling, mits dit nog zinvol is en de patiënt de behandeling wil en aankan. 

Bij een hoge obstructie in de trachea kan een tracheotomie overwogen worden. Bij lagere obstructie van de bovenste luchtwegen kan lokale therapie overwogen worden. Afhankelijk van de situatie (intraluminale obstructie versus externe compressie) kan gekozen worden voor debulking (middels elektrocoagulatie, cryotherapie, of mechanisch met starre bronchoscopie), stentplaatsing en/of radiotherapie [Mahmood 2025]. Tumordebulking en stentplaatsing vinden slechts in enkele gespecialiseerde centra in Nederland plaats.
Wanneer dyspneu veroorzaakt wordt door lokale tumorgroei, kan (stereotactische) radiotherapie overwogen worden. Bij daarvoor gevoelige tumoren is systemische therapie een optie. 

Bij sommige systemische therapieën voor maligniteit, in het bijzonder bij immuuntherapie, kan een pneumonitis optreden. De behandeling hiervoor bestaat uit een combinatie van onderbreken of staken van de systemische therapie en behandeling, meestal met corticosteroïden en soms met andere middelen, zoals infliximab of mycolfenolaatmofetil (MMF) [Haanen 2022]. Bij pneumonitis t.g.v. radiotherapie wordt behandeld met corticosteroïden.

Bij patiënten met dyspneu als gevolg van COPD, ILD/longfibrose of hartfalen is behandeling van de onderliggende ziekte aangewezen conform geldende richtlijnen.

Als de dyspneu wordt veroorzaakt door een pneumonie, kan gestart worden met antibiotica.

Bij een longembolie worden anticoagulantia gestart. In de meeste gevallen wordt een Direct Oraal AntiCoagulans (DOAC) voorgeschreven, maar bij maligniteit-geassocieerde longembolieën gaat in sommige gevallen de voorkeur uit naar laagmoleculaire heparines (bij gastrointestinale of urogenitale tumoren, verhoogd bloedingsrisico, medicatie-interactie tussen DOAC en tumorgerichte therapie) [Richtlijn antitrombotisch beleid, Falanga 2023]. Vitamine K-antagonisten (VKA's) zoals acenocoumarol worden zelden meer voorgeschreven. Het is overigens wel zo dat ondanks behandeling met anticoagulantia, dyspneu kan persisteren, bijvoorbeeld als gevolg van pulmonale hypertensie [Klok 2008].

Bij pleuravocht wordt zo mogelijk de onderliggende oorzaak behandeld. Pleuravocht kan aanvullend worden behandeld met een ontlastende punctie, een thoraxdrain met of zonder talkpleurodese of een verblijfsdrain [richtlijn Aandoeningen van de pleura]. Bij pleuravocht door hartfalen worden diuretica gegeven. Bij een secundaire symptomatische pneumothorax is thoraxdrainage de primaire behandeloptie. Pleurodese kan worden overwogen bij persisterend luchtlek of om het risico op een recidief te verlagen [Roberts 2023]. Indien dyspneu wordt veroorzaakt door pericardvocht, kan een pericardiocentese worden verricht, een pericarddrain worden geplaatst of bij recidiverend pericardvocht een pericardfenestratie worden verricht [Mori 2024]. Bij dyspneu bij ascites kunnen worden overwogen een proefbehandeling met diuretica (in geval van transsudaat bij levercirrose, levermetastasen of hartfalen), ontlastende puncties of een verblijfsdrain [richtlijn Ascites in de palliatieve fase].

In de acute fase van vena cava superiorsyndroom kan dexamethason helpen om zwelling en daarmee symptomen tegen te gaan. Aanvullend zijn endovasculaire stentplaatsing, radiotherapie en systeemtherapie opties [Azizi 2020].

Bij anemie (Hb <5-6 mmol/l) kan een bloedtransfusie leiden tot afname van dyspneu. 

Psychische factoren (met name angst) kunnen een rol spelen bij de beleving van dyspneu (zie Achtergrond - Ontstaanswijze). Andere psychische en ook existentiële factoren kunnen ook van invloed zijn. Begeleiding en behandeling op deze gebieden kunnen leiden tot een afname van de dyspneu. De rol van benzodiazepines bij angst staat echter niet vast (zie module Medicamenteuze behandeling) [Simon 2023].
De invloed van bovengenoemde interventies op dyspneu is niet of nauwelijks systematisch onderzocht. De werkgroep is echter van mening dat de klinische praktijk laat zien dat ze kunnen leiden tot afname of verdwijnen van dyspneu en dat, waar mogelijk, behandeling van de oorzaak de voorkeur heeft boven uitsluitend symptomatische behandeling. 
Bij de keuze voor een specifieke interventie wordt altijd een afweging gemaakt van haalbaarheid en zinvolheid van de interventie, mede in het licht van de wens van de patiënt, zijn of haar verblijfplaats en de levensverwachting.

Azizi AH, Shafi I, Shah N, Rosenfield K, Schainfeld R, Sista A, Bashir R. Superior Vena Cava Syndrome. JACC Cardiovasc Interv. 2020 Dec 28;13(24):2896-2910.  

Booth S, Moosavi SH, Higginson IJ. The etiology and management of intractable breathlessness in patients with advanced cancer: a systematic review of pharmacological therapy. Nat Clin Pract Oncol. 2008 Feb;5(2):90-100.

Chan KS, Tse DMW, Sham MMK, et al. Palliative medicine in malignant respiratory disease. In: Hanks G, Cherny NI, Christakis NA, Fallon M. Kaasa S, Portenoy RK (eds). Oxford textbook of palliative medicine (fourth edition). Oxford: Oxford University Press, 2010, pp.1107-1144.

Falanga A, Ay C, Di Nisio M, Gerotziafas G, Jara-Palomares L, Langer F, Lecumberri R, Mandala M, Maraveyas A, Pabinger I, Sinn M, Syrigos K, Young A, Jordan K; ESMO Guidelines Committee. Electronic address: clinicalguidelines@esmo.org. Venous thromboembolism in cancer patients: ESMO Clinical Practice Guideline. Ann Oncol. 2023 May;34(5):452-467.

Haanen J, Obeid M, Spain L, Carbonnel F, Wang Y, Robert C, Lyon AR, Wick W, Kostine M, Peters S, Jordan K, Larkin J; ESMO Guidelines Committee. Electronic address: clinicalguidelines@esmo.org. Management of toxicities from immunotherapy: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol. 2022 Dec;33(12):1217-1238.  

Hui D, Maddocks M, Johnson MJ, Ekström M, Simon ST, Ogliari AC, Booth S, Ripamonti C; ESMO Guidelines Committee.  Management of breathlessness in patients with cancer: ESMO Clinical Practice Guidelines†. ESMO Open. 2020 Dec;5(6):e001038.

Klok FA, Tijmensen JE, Haeck ML, van Kralingen KW, Huisman MV. Persistent dyspnea complaints at long-term follow-up after an episode of acute pulmonary embolism: results of a questionnaire. Eur J Intern Med. 2008 Dec;19(8):625-9.

Kvale PA, Selecky PA, Prakash UBS. Palliative care in lung cancer. AACP evidence-based clinical practice guidelines (2nd edition). Chest. 2007 Sep;132(3 Suppl):368S-403S.

Leitlinienprogramm Onkologie. S3 Leitlinie Palliativmedizin, september 2014.

Mahmood K, Frazer-Green L, Gonzalez AV, Shofer SL, Argento AC, Welsby I, Hales R, Shojaee S, Gardner DD, Chang JY, Herth FJF, Yarmus L. Management of Central Airway Obstruction: An American College of Chest Physicians Clinical Practice Guideline. Chest. 2025 Jan;167(1):283-295. 

Mori S, Bertamino M, Guerisoli L, Stratoti S, Canale C, Spallarossa P, Porto I, Ameri P. Pericardial effusion in oncological patients: current knowledge and principles of management. Cardiooncology. 2024 Feb 16;10(1):8.

Richtlijn Aandoeningen van de pleura. Startpagina - Aandoeningen van de pleura - Richtlijn - Richtlijnendatabase

Richtlijn Antitrombotisch beleid. Startpagina - Antitrombotisch beleid - Richtlijn - Richtlijnendatabase

Richtlijn Ascites. https://palliaweb.nl/richtlijnen-palliatieve-zorg/richtlijn/ascites 

Roberts ME, Rahman NM, Maskell NA, Bibby AC, Blyth KG, Corcoran JP, Edey A, Evison M, de Fonseka D, Hallifax R, Harden S, Lawrie I, Lim E, McCracken D, Mercer R, Mishra EK, Nicholson AG, Noorzad F, Opstad KS, Parsonage M, Stanton AE, Walker S. British Thoracic Society Guideline for pleural disease. Thorax. 2023 Nov;78(11):1143-1156.

Simoff MJ, Lally B, Slade MG, et al. Symptom management in patients with lung cancer. Chest 2013; 143(5)(Suppl): e455S-e497s.

Simon ST, Mori M, Ekström M, Pralong A, Yamaguchi T, Hui D. Should Benzodiazepines be Used for Reducing Dyspnea in Patients with Advanced Illnesses? J Pain Symptom Manage. 2023 Mar;65(3):e219-e223.

Thomas JR, von Gunten CF. Clinical management of dyspnoea. Lancet Oncol. 2002 Apr;3(4):223-8.