Kader en Werkwijze

Aanleiding

In de bijeenkomst van de agendacommissie op 4 juli 2023 is besloten de richtlijn ‘Dyspneu in de palliatieve fase’ te herzien. De huidige richtlijn komt uit 2015. In een inventarisering van het onderwerp kwam naar voren dat er nieuwe evidentie is, vooral op het gebied van medicamenteuze behandeling.

Doel

Het doel is de richtlijn ‘Dyspneu in de palliatieve fase’ uit 2015 te herzien, zodat er eind 2026 een actuele richtlijn is. Daarnaast is het faciliteren van de implementatie van de richtlijn van belang, zodat deze ook in de praktijk gebruikt wordt.

Een richtlijn is een document met aanbevelingen ter ondersteuning van zorgprofessionals en zorggebruikers, gericht op het verbeteren van de kwaliteit van zorg, berustend op systematische samenvattingen van wetenschappelijk onderzoek en afwegingen van de voor- en nadelen van de verschillende zorgopties, aangevuld met de expertise en ervaringen van zorgprofessionals en zorggebruikers [AQUA-leidraad 2021].

De multidisciplinaire richtlijn ‘Dyspneu in de palliatieve fase’ is primair bedoeld voor zorgprofessionals. In de module Voorlichting wordt aangegeven waar zorggebruikers informatie kunnen vinden over dyspneu.

Doelpopulatie

Deze richtlijn is gericht op volwassenen (18 jaar en ouder) met dyspneu in de palliatieve fase. Wanneer de palliatieve fase start, is afhankelijk van de onderliggende ziekte. Bij patiënten met kanker start de palliatieve fase als de kanker ongeneeslijk is (geworden). Bij ongeneeslijke ziektes die altijd leiden tot de dood (zoals ALS) start de palliatieve fase bij de diagnose. Bij kwetsbaarheid en bij chronische ziektes zoals COPD, hartfalen en nierfalen is de afloop onzekerder. Daarbij is de ‘surprise question’ als markering behulpzaam: ‘zou u verbaasd zijn als uw patiënt binnen een jaar is overleden?’ Bij een antwoord ‘nee’ wordt de palliatieve fase gemarkeerd. In de richtlijnen Palliatieve zorg bij hartfalen, Palliatieve zorg bij COPD en Palliatieve zorg bij eindstadium nierfalen worden criteria voor het markeren van de palliatieve fase en het starten van proactieve zorgplanning bij orgaanfalen nader uitgewerkt.

De palliatieve fase kan qua duur variëren van dagen tot jaren, mede afhankelijk van de onderliggende aandoening. De geschatte levensverwachting bepaalt in hoge mate de keuzes bij diagnostiek en behandeling. Het is aan de behandelaar in samenspraak met de patiënt om deze keuzes te maken. 

Doelgroep

Deze richtlijn is bestemd voor longartsen, huisartsen, specialisten ouderengeneeskunde, internisten, verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten. In deze richtlijn wordt de term behandelaar gebruikt om deze doelgroep aan te duiden. 

Andere medische zorgverleners, fysiotherapeuten, logopedisten, ergotherapeuten, psychosociale en spirituele zorgverleners (zoals geestelijk verzorgers, sociaal werkers, psychologen), apothekers (indien relevant), in palliatieve zorg gespecialiseerde zorgverleners (zoals consulenten en kaderopgeleide specialisten) en verzorgenden die behoefte hebben aan informatie over dyspneu in de palliatieve fase kunnen de richtlijn ook raadplegen.

Werkwijze

De richtlijnwerkgroep is op 14 april 2025 voor de eerste maal bijeengekomen. Op basis van een door de werkgroepleden opgestelde enquête heeft een knelpunteninventarisatie plaatsgevonden onder zorgverleners. Na het versturen van de enquête hebben 166 zorgverleners gereageerd en knelpunten geprioriteerd en/of ingebracht (zie Factsheet Uitkomsten knelpuntenenquête - Richtlijn Palliatieve zorg - Dyspneu, juli 2025). Tevens zijn vijf patiënten geïnterviewd. Op basis hiervan is door de werkgroep een keuze gemaakt voor de volgende onderwerpen en indeling:

  • Kader en werkwijze 
  • Inleiding 
  • Diagnostiek 
    • Anamnese 
    • Lichamelijk onderzoek 
    • Aanvullend onderzoek 
  • Voorlichting 
  • Beleid 
    • Behandeling van de oorzaak 
    • Niet-medicamenteuze behandeling 
    • Medicamenteuze behandeling 
    • Psychosociale zorg
  • Organisatie van zorg

Voor iedere module is uit de richtlijnwerkgroep een subgroep geformeerd. De evidence-based modules zijn uitgewerkt volgens de methodiek GRADE. De consensus-based modules werden ook onderbouwd met evidence. Deze is echter niet systematisch gezocht en/of beoordeeld, maar gebaseerd op literatuuronderzoek door de werkgroepleden. Naast het wetenschappelijk onderzoek (evidence) is ook de ervaring van de professionals en de unieke situatie van patiënt en naasten essentieel voor het werken volgens de principes van Evidence Based Practice (EBP, zie figuur 1). Een uitgebreide beschrijving van de methode waarop deze richtlijn is ontwikkeld, is te vinden in bijlage Methode.

Figuur-1-Elementen-EBP.png

Figuur 1. Elementen Evidence Based Practice

De werkgroep heeft gedurende circa negen maanden gewerkt aan de tekst van de conceptrichtlijn. Alle teksten zijn zorgvuldig besproken, zowel schriftelijk als tijdens uitgebreide plenaire bijeenkomsten, waarna er inhoudelijke en tekstuele redactie heeft plaatsgevonden door dr. A. de Graeff, hospice-arts, voorheen internist-oncoloog en voorzitter van de werkgroep. Na bespreking van de redactie is de conceptrichtlijn door de werkgroep geaccordeerd.

De conceptrichtlijn is in januari 2026 ter becommentariëring aangeboden aan alle voor de knelpuntenenquête benaderde wetenschappelijke, beroeps- en patiëntenverenigingen en koepelorganisaties. Het commentaar geeft input vanuit het veld om de kwaliteit en de toepasbaarheid van de richtlijn te optimaliseren en landelijk draagvlak voor de richtlijn te genereren. Alle commentaren werden vervolgens beoordeeld en verwerkt door de richtlijnwerkgroep. Aan de commentatoren is voorafgaand aan de autorisatie teruggekoppeld wat met de reacties is gedaan. De richtlijn is inhoudelijk vastgesteld op 1 september 2026. Tenslotte is de richtlijn ter autorisatie/instemming gestuurd naar de betrokken verenigingen/organisaties (zie bijlage Verantwoording). 

Leeswijzer

Iedere module of paragraaf in deze richtlijn start met de uitgangsvraag en de bijbehorende aanbevelingen. Bij de aanbevelingen staan graderingen. In tabel 1 is weergegeven wat een sterke of zwakke aanbeveling inhoudt.

Tabel 1. Formulering van aanbevelingen

Gradering van aanbeveling Betekenis Voorkeursformulering
Sterke aanbeveling voor

De voordelen zijn groter dan de nadelen voor bijna alle patiënten.
Alle of nagenoeg alle geïnformeerde patiënten zullen waarschijnlijk deze optie kiezen.

Gebiedende wijs (Geef de patiënt …, Adviseer …)
Zwakke aanbeveling voor

De voordelen zijn groter dan de nadelen voor een meerderheid van de patiënten, maar niet voor iedereen.
De meerderheid van geïnformeerde patiënten zal waarschijnlijk deze optie kiezen.

Overweeg [interventie], bespreek de voor- en nadelen.
Neutraal ... ...
Zwakke aanbeveling tegen

De nadelen zijn groter dan de voordelen voor een meerderheid van de patiënten, maar niet voor iedereen.
De meerderheid van geïnformeerde patiënten zal waarschijnlijk deze optie niet kiezen.

Wees terughoudend met [interventie], bespreek de voor- en nadelen.
Sterke aanbeveling tegen

De nadelen zijn groter dan de voordelen voor bijna alle patiënten.
Alle of nagenoeg alle geïnformeerde patiënten zullen waarschijnlijk deze optie niet kiezen.

Gebiedende wijs (Geef niet …, ontraden, niet aanbevolen).

Voor de evidence-based modules volgt vervolgens de literatuurbespreking. Hierin worden de methode van het literatuuronderzoek, de resultaten, de kwaliteit van het bewijs en de conclusies weergegeven. 
Elke module eindigt met de overwegingen.