Communicatie en voorlichting

Uitgangsvraag:

Welke communicatie en voorlichting wordt aanbevolen bij patiënten met misselijkheid en/of braken in de palliatieve fase?

Methode: consensus-based 

Aanbevelingen

Communicatie

• Houd rekening met de wensen van de patiënt en naasten en maak deze bespreekbaar. Betrek patiënt en naasten bij gezamenlijke besluitvorming (shared decision making). Verwijs voor informatie naar Overpalliatievezorg.nl en/of Thuisarts. 
• Besteed tijdens alle palliatieve fasen (ziektegerichte palliatie, symptoomgerichte palliatie en stervensfase) aandacht aan proactieve zorgplanning om tijdig verwachtingen te bespreken en hiermee de zorg optimaal af te stemmen op de behoeften van de patiënt. 
• Bespreek gevoelens en effecten als gevolg van misselijkheid en/of braken met patiënt en naasten.
• Ga na of er sprake is van angst, (existentiële) spanning of andere psychogene factoren.
• Bespreek het gebruik en nut van symptoomscores voor misselijkheid en braken of van gevalideerde meetinstrumenten zoals het Utrecht Symptoom dagboek (USD)en het Utrecht Symptoom dagboek 4 dimensioneel (USD-4D).
• Spreek in begrijpbare taal en voorkom medische vaktermen, leg informatie en adviezen goed uit. 
• Controleer of patiënt en naasten de informatie hebben begrepen. Maak eventueel gebruik van de terugvraagmethode. Houd rekening met anderstaligen en  laaggeletterden (zie infosheet van Pharos).
• Maak eventuele dilemma’s rondom eten en drinken bespreekbaar. Omgaan met eten en drinken in de palliatieve fase kan dilemma’s opleveren door ideeën en overtuigingen van de patiënt en zijn naasten. Zie voor punten van aandacht de Themapagina ‘Cultuursensitieve zorg’ op Palliaweb.

Voorlichting

• Geef informatie over mogelijke oorzaken, beïnvloedende factoren, preventie, behandeling en verwachte duur van misselijkheid en braken. Wijs hierbij ook op de verschijnselen, gevolgen en risico's van eventuele dehydratie. 
• Geef informatie over het doel, de werking, de mogelijke bijwerkingen en de juiste inname van anti-emetica.
• Vertel wanneer het effect van de behandeling verwacht mag worden en wat aanleiding kan zijn om de behandeling aan te passen.
• Bespreek met patiënt en naasten het belang van voeding en vocht in relatie tot de levensverwachting/fase binnen de palliatie en de mogelijke verandering daarvan. Maak eventueel gebruik van informatie op overpalliatievezorg.nl ‘Geen trek hebben/afvallen’, de brochure  ‘Eten en drinken in de laatste fase van het leven’ en/of de poster ‘Eten en drinken’. 
• Geef voorlichting over de mogelijkheden van niet-medicamenteuze interventies. Kijk hierbij wat passend is voor de patiënt en naasten.
   

Er is geen systematisch literatuuronderzoek verricht naar communicatie en voorlichting bij patiënten met misselijkheid en braken in de palliatieve fase. De aanbevelingen zijn daarom gebaseerd op algemene literatuur en de expertise van de werkgroep.

Palliatie kent diversen fasen, namelijk ziektegerichte palliatie, symptoomgerichte palliatie en palliatie tijdens de stervensfase. Geef voorlichting die passend is en aansluit bij de betreffende fase.  Houd rekening met de wensen van de patiënt en naasten en maak deze bespreekbaar.  Betrek patiënt en naasten bij gezamenlijke besluitvorming (shared decision making). Markering van de diverse fasen speelt hierin een belangrijke rol. Bespreek gedurende de palliatieve fase het doel van interventies en wensen met de patiënt, wees eerlijk en realistisch in de mogelijkheden en onmogelijkheden in het behandelen van misselijkheid en braken. Maak eventuele dilemma’s met betrekking tot eten en drinken bespreekbaar.

De werkgroep is van mening dat het goed is om aan proactieve zorgplanning te doen, zoals beschreven in de richtlijn Proactieve zorgplanning. Het doel is om tijdig verwachtingen te bespreken en hiermee de zorg optimaal af te stemmen op de behoeften van de patiënt. Bespreek gevoelens en effecten die samenhangen met misselijkheid en braken met  de patiënt en naasten. Herken of vraag of er sprake is van angst , (existentiële) spanning of andere psychogene factoren.

Het bijhouden van symptoomscores kan zinvol en ondersteunend zijn. Een meetinstrument kan inzicht geven in het verloop en de ervaren symptoomlast bij de patiënt. De werkgroep geeft het advies om een keuze te maken voor één meetinstrument uit de diverse meetinstrumenten, dit draagt bij aan uniformiteit bij het toepassen en gebruik. Het is daarbij van belang dat het meetinstrument regelmatig wordt afgenomen en resultaten worden besproken met patiënt en naasten. de Voorbeelden van meetinstrumenten zijn: Utrecht Symptoom dagboek (USD) en het Utrecht Symptoom dagboek 4 dimensioneel (USD-4D).

Het ontvangen van voorlichting door taalbarrière, laaggeletterdheid of culturele achtergrond kan lastig zijn. De impact van emoties door ziek zijn en/of slechtnieuwsgesprek maakt dat informatie niet altijd adequaat wordt ontvangen. Maak gebruik van begrijpbare taal, voorkom medische vaktermen en leg adviezen en informatie goed uit. Check daarom altijd of informatie wordt begrepen, dit kan door de terugvraagmethode (Pharos) te hanteren.  Overweeg om mondelinge informatie te ondersteunen met  schriftelijke informatie. Enkele voorbeelden zijn ‘Geen trek hebben en afvallen’ op Pallialine, de brochure  ‘Eten en drinken in de laatste fase van het leven’ en/of de poster ‘Eten en drinken’ (PZNL). Door digitalisering zijn steeds meer folders en informatie digitaal te vinden, dit kan bijdragen aan het terugvinden van informatie door patiënt en naasten. 
Maak eventuele dilemma’s rondom eten en drinken bespreekbaar. Omgaan met eten en drinken in de palliatieve fase kan dilemma’s opleveren door ideeën en overtuigingen van de patiënt en zijn naasten. Zie voor punten van aandacht de Themapagina ‘Cultuursensitieve zorg’ op Palliaweb.

Voorlichting

Voorlichting is essentieel. Voorlichting stelt de patiënt in staat om weloverwogen beslissingen te nemen en keuzes te maken. Geef informatie over mogelijke oorzaken, beïnvloedende factoren, preventie, behandeling en verwachte duur van de misselijkheid en het braken. Wijs hierbij ook op tekenen, gevolgen en risico's van eventuele dehydratie. Geef informatie over het doel, de werking, de mogelijke bijwerkingen en de juiste inname van anti-emetica. Vertel wanneer het effect van de behandeling verwacht mag worden en wat aanleiding kan zijn om de behandeling aan te passen. Bespreek met patiënt en naasten het belang van voeding in relatie tot de levensverwachting/-fasen binnen de palliatie en de mogelijke verandering daarvan. Maak eventueel gebruik van de brochure ‘Eten en drinken in de laatste fase van het leven’. De website "Geen trek en afvallen (Pallialine) geeft informatie en adviezen over dilemma’s over eten en drinken in de palliatieve fase. 

Geef voorlichting over de mogelijkheden van niet-medicamenteuze interventies, kijk hierbij wat passend is voor de patiënt en naasten. 

Haalbaarheid

Voorlichting inclusief goede communicatie is een essentieel onderdeel in de zorg bij patiënten met misselijkheid en braken. Hiervoor is tijd en kennis nodig bij de zorgverleners. Gezien de tekorten in de zorg kan dit onder druk komen te staan. 
 

Folder ‘Eten en drinken in de laatste fase van het leven’. [Internet]. Beschikbaar op: https://shop.pznl.nl/eten-en-drinken-in-de-laatste-fase-van-het-leven.html.

Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland, IKNL/Palliactief, 2017. [Internet] Beschikbaar op: Kwaliteitskader Palliatieve zorg Nederland - Richtlijnen Palliatieve zorg.

Pharos, De terugvraagmethode [Internet]:  Beschikbaar op: De terugvraagmethode: infosheet | Pharos.

PZNL. Multidisciplinaire richtlijn Proactieve zorgplanning in de palliatieve fase. [Internet]. 2023 Beschikbaar op: Proactieve zorgplanning - Richtlijnen Palliatieve zorg.

PZNL. Multidisciplinaire richtlijn Dehydratie en vochttoediening in de palliatieve fase. [Internet]. 2024 Beschikbaar op: Dehydratie en vochttoediening - Richtlijnen Palliatieve zorg.

PZNL. Poster eten en drinken [Internet]. 2025.Beschikbaar op: https://shop.pznl.nl/eten-en-drinken-poster.html 

Themapagina Cultuursensitieve palliatieve zorg [Internet]. Beschikbaar op: Cultuursensitieve palliatieve zorg - Palliaweb.