Beleid - Ondersteunende zorg

Iedere ongeneeslijk zieke patiënt, met jaren voor de boeg of met een naderend levenseinde, heeft behoefte aan ondersteuning. Voor “ondersteunende zorg” geldt nog meer dan voor “palliatieve zorg” dat het een containerbegrip is [Swart 2017]. 

• Het niet meer kunnen genezen van de patiënt kan zorgprofessionals het gevoel geven dat ze hulpeloos zijn en dat ze falen. Intensive Caring (Intensief Zorgen) geeft een kans om haalbare doelen te stellen, gericht op talloze manieren om te bevestigen dat patiënten ertoe doen. De individuele elementen omvatten gezamenlijk aanwezigheid, medeleven en hoop [Chochinov 2023].   
• Belangrijk hierbij is het verlenen van cultuursensitieve zorg: een inclusieve, persoonsgerichte zorg en hulpverlening die rekening houdt met de diverse aspecten van de identiteit van de patiënt, waaronder aspecten van cultuur en levensbeschouwing.                                                          
   

Uitgangsvraag:

Wat wordt aanbevolen ten aanzien van ondersteunende zorg bij patiënten in de palliatieve fase met misselijkheid en braken?

Methode: consensus-based (geen systematisch literatuuronderzoek) 

Aanbevelingen

• Houd rekening met de sociale impact voor de patiënt en bied cultuursensitieve zorg.
• Maak gebruik van het sociaal netwerk van de patiënt: de betrokken familieleden en/of mantelzorgers. Inventariseer indien nodig wie, wanneer kan ingezet worden. 
• Zet ter ontlasting van de betrokkenen tijdig vrijwilligers in. Attendeer naasten en/of patiënt tijdig op de organisatie Vrijwilligers Palliatieve Terminale Zorg (VPTZ).
• Verwijs indien nodig naar deskundigen, zoals een diëtist, een psycholoog of een geestelijk verzorger. Bespreek dit met de patiënt. 
   

Diëtiek

In de fase van ziektegerichte palliatie zal over het algemeen gekozen worden voor adequate of energie/eiwitverrijkte voeding, terwijl in de fase van symptoomgerichte palliatie meestal gekozen wordt voor comfortvoeding. Een diëtist kan hierbij helpen bij het bespreken van zorgen en gevoelens rond het eten en drinken. Dit kan ook in een gesprek met een palliatieve zorg verpleegkundige en/of een psychosociale zorgverlener.

Psychosociale ondersteuning

Uit praktijkervaringen lijkt psychosociale ondersteuning door naasten en/of vrijwilligers wel een duidelijke meerwaarde te hebben. Aanbevolen wordt om gebruik te maken van het sociaal netwerk van de patiënt en daarnaast ook van het sociale netwerk van de betrokken familieleden en/of mantelzorgers. Zet ter ontlasting van de betrokkenen tijdig vrijwilligers in.  Attendeer naasten en/of patiënt tijdig op de organisatie Vrijwilligers Palliatieve Terminale Zorg (VPTZ). Uit een pool van ongeveer 13.000 (opgeleide) vrijwilligers kan dan zorg en ondersteuning geboden worden aan de zieke en aan hun mantelzorgers thuis, alsook in hospices en/of in zorginstellingen.

Ondersteuning bij zingeving 

Geestelijke verzorging heeft van oudsher een belangrijke plaats bij een verwacht overlijden. Geestelijke verzorging is bedoeld om te voorzien in de spirituele behoeften ongeacht de religieuze achtergrond van de patiënt.                                                                                
Geestelijke verzorging kan een belangrijk onderdeel zijn in alle fasen van het ziek-zijn.    

Ter ondersteuning geldt:  

• opvang en vroegtijdige signalering waardoor continuïteit van zorg kan worden versterkt.              
• begeleiding bij existentiële aspecten en betekenisgeving aan (verlies)ervaringen.  
• resocialisatie en palliatieve psychotraumazorg [Smid 2022]: existentiële, spirituele en culturele aspecten vormen de kern van het geestelijk verzorgingsaanbod in deze.        

Geestelijke verzorging kunnen ondersteuning blijven bieden, ook als patiënten niet meer ziektegericht behandeld worden. De geestelijke verzorging onderscheidt zich van andere betrokken disciplines door de focus op betekenisgeving en herstel van verbondenheid, uitgaand van eigen inspiratie en krachtbronnen van de patiënt. Verwijs indien nodig naar deskundigen, zoals geestelijk verzorgenden, en indien gewenst naar het Centrum voor Levensvragen.                                                                                                                           

Haalbaarheid

Ondersteunende zorg is een belangrijk onderdeel in de zorg bij patiënten met misselijkheid en/of braken. Hiervoor is tijd en kennis nodig bij de zorgverleners. Gezien de personele tekorten en de beschikbare financiële middelen in de zorg kan aandacht hebben voor én verlenen van ondersteunende zorg onder druk komen te staan. Desondanks is de werkgroep van mening dat intermenselijk contact essentieel blijft. Dit is en blijft in het kader van de toegenomen digitalisatie een belangrijk punt. 
 

Chochinov HM. Intensive Caring: Reminding Patients They Matter. J Clin Oncol 2023; 41: 2884-2887.

Smid GE, Jacobs G. traumazorg; een plaatsverkenning. Tijdschrift voor psychiatrie, Jaargang 64, Maart 2022.

Swart, Siebe J. Dokteren aan het levenseinde: gebruik heldere taal. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 2017.