Behandeling van de oorzaak

Uitgangsvraag

Welke behandelingen gericht op de oorzaak van anorexie en/of gewichtsverlies worden aanbevolen bij patiënten in de palliatieve fase?

Methode: consensus-based

Aanbevelingen

• Overweeg (verandering van) behandeling (volgens de geldende richtlijnen) van de onderliggende ziekte (bijv. systemische behandeling bij kanker, behandeling van hartfalen of COPD), indien er een redelijke kans op effect is en ziektegerichte behandeling gewenst is door de patiënt.
• Overweeg behandeling van hormonale veranderingen ten gevolge van de onderliggende ziekte of de behandeling ervan (bijv. hypogonadisme bij mannen, bijnierinsufficiëntie of diabetes mellitus) als deze leiden tot anorexie en/of gewichtsverlies.
• Overweeg behandeling (volgens de geldende richtlijnen) van onderliggende oorzaken van anorexie en/of gewichtsverlies, zoals symptomen die leiden tot verminderde eetlust en/of verminderde inname of resorptie of verhoogd verlies of verbruik van nutriënten. 
• Overweeg staken of verandering van medicatie of ziektegerichte behandeling als deze bijdraagt aan anorexie en/of gewichtsverlies.
• Overweeg behandeling van comorbiditeit (met name hyperthyreoïdie, chronische inflammatoire darmziektes en diabetes mellitus) die aanleiding kan geven tot anorexie en/of gewichtsverlies.

Behandeling van de onderliggende ziekte

Anorexie en gewichtsverlies komen vaak voor bij patiënten in de palliatieve fase, vooral bij patiënten met kanker [Payne 2012], maar minder vaak bij patiënten met andere levensbedreigende ziektes (bijv. COPD of hartfalen) [Barcos 2013]. Ze zijn vaak een uiting van activiteit van de onderliggende ziekte. Effectieve behandeling van de onderliggende ziekten kan leiden tot afname van inflammatie en daardoor verbetering van de eetlust en/of toename van het gewicht. Vanzelfsprekend wordt ziektegerichte behandeling alleen ingezet of aangepast als er een redelijke kans is op effect en deze behandeling gewenst is door de patiënt.
Het leidt te ver om behandeling van de onderliggende ziekte afzonderlijk te bespreken; hiervoor wordt verwezen naar de desbetreffende richtlijnen.

Behandeling van hormonale veranderingen ten gevolge van de onderliggende ziekte of de behandeling ervan

Hormonale veranderingen ten gevolge van de onderliggende ziekte of de behandeling ervan kunnen leiden tot anorexie en/of gewichtsverlies. Bij de behandeling daarvan kan gedacht worden aan:

• suppletie van testosteron bij hypogonadisme bij mannen [Del Fabbro 2011, Dev 2014];
• corticosteroïden bij bijnierinsufficiëntie ten gevolge van dubbelzijdige bijniermetastasen of als bijwerking van immunotherapie;
• behandeling van diabetes mellitus.

Behandeling van oorzakelijke symptomen

Vele symptomen kunnen een rol spelen bij anorexie en gewichtsverlies doordat ze een directe invloed hebben op de eetlust en/of doordat ze leiden tot verminderde inname of resorptie of verhoogd verlies of verbruik van nutriënten (zie Achtergrond). Behandeling van deze symptomen kan leiden tot verbetering van de eetlust en/of toename van het gewicht.
Hierbij kan gedacht worden aan behandeling van [Del Fabbro 2011]:

• algemene symptomen zoals pijn, dyspneu, vermoeidheid en koorts;
• depressie;
• symptomen en problemen van het maagdarmkanaal zoals:
  • smaak- en reukstoornissen [Heckel 2015];
  • droge mond;
  • problemen met het gebit [Kandem 2017, Ritchie 2000];
  • infecties van mond-keelholte (bijv. Candida);
  • passagestoornissen van slokdarm, maag of darm;
  • snelle verzadiging ten gevolge van gastroparese;
  • misselijkheid en braken;
  • obstipatie en diarree.
• resorptiestoornissen, bijv. bij exocriene pancreasinsufficiëntie bij een pancreascarcinoom.

Aanpassen van medicatie of systemische behandeling

Anorexie is geassocieerd met medicijnen zoals amfetaminen, antibiotica, antikanker therapieën (cytostatica en doelgerichte middelen), opioïden [Wiffen 2014], antihistaminica, digoxine, en bepaalde antidepressiva. Chronisch opioïdengebruik kan leiden tot hypogonadisme en daaropvolgend verlies van spiermassa. Indien mogelijk, wordt dan de medicatie stopgezet of vervangen. 
Systemische therapie kan aanleiding geven tot metabole veranderingen en daardoor tot anorexie en gewichtsverlies [Damrauer 2018]. Immunotherapie kan leiden tot bijnierinsufficiëntie en daardoor tot gewichtsverlies. In deze gevallen moet overwogen worden om de systemische of medicamenteuze behandeling te staken of te veranderen (natuurlijk mede afhankelijk van het effect ervan).

Behandeling van comorbiditeit

Hierbij moet bijvoorbeeld gedacht worden aan behandeling van hyperthyreoïdie, chronische inflammatoire darmziekten of diabetes mellitus.

Baracos VE. What therapeutic strategies are effective in improving anorexia weight loss in non-malignant disease? In; Goldstein N, Morrison S (eds). Evidence-based practice in palliative medicine. Philadelphia: Elsevier Press; 2013: 158-163.

Damrauer JS, Stadler ME, Acharyya S, Baldwin AS, Couch ME, Guttridge DC. Chemotherapy-induced muscle wasting: association with NF-κB and cancer cachexia. Eur J Transl Myol 2018; 28: 7590.  

Del Fabbro E, Hui D, Dalal S, Dev R, Nooruddin ZI, Noorhuddin Z, Bruera E. Clinical outcomes and contributors to weight loss in a cancer cachexia clinic. J Palliat Med 2011; 14: 1004-8.

Dev R, Hui D, Del Fabbro E, Delgado-Guay MO, Sobti N, Dalal S, Bruera E. Association between hypogonadism, symptom burden, and survival in male patients with advanced cancer. Cancer 2014; 120: 1586-93.

Heckel M, Stiel S, Ostgathe C. Smell and taste in palliative care: a systematic analysis of literature. 
Eur Arch Otorhinolaryngol 2015; 272: 279. 

Kamdem B, Seematter-Bagnoud L, Botrugno F, Santos-Eggimann B. Relationship between oral health and Fried's frailty criteria in community-dwelling older persons. BMC Geriatr 2017; 17: 174. 

Payne C, Wiffen PJ, Martin S. Interventions for fatigue and weight loss in adults with advanced progressive illness. Cochrane Database Syst Rev. 2012; 1: 1-13.

Ritchie CS, Joshipura K, Silliman RA, Miller B, Douglas CW. Oral health problems and significant weight loss among community-dwelling older adults. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2000; 55: M366.

Wiffen PJ, Derry S, Moore RA. Impact of morphine, fentanyl, oxycodone or codeine on patient consciousness, appetite and thirst when used to treat cancer pain. Cochrane Database Syst Rev 2014

Wilson MM, Vaswani S, Liu D, Morley JE, Miller DK. Prevalence and causes of undernutrition in medical outpatients. Am J Med 1998; 104: 56.