Begeleiding door professional

Uitgangsvraag

Hoe kan coördinatie en continuïteit van aandacht voor zingeving en begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften gewaarborgd worden en wat is de rol van zorgprofessionals hierbij?

Methoden: evidence-based (GRADE) en consensus-based

Aanbevelingen

Evidence-based

Geen

Consensus-based

• Alle zorgprofessionals geven vanuit hun professie aandacht aan zingeving.
• Verwijs door wanneer begeleiding van de patiënt en/of naaste bij diens zingevingsvragen en -behoeften niet mogelijk is, vanwege:
  • inhoudelijke redenen (zingevingscrisis, behoefte aan rituelen, etc.);
  • persoonlijke redenen (eigen expertise schiet te kort, thematiek raakt aan eigen worstelingen);
  • praktische redenen (tijdgebrek, professionele grenzen, randvoorwaarden afwezig, voorkeuren van de patiënt).
• Overweeg door te verwijzen naar een zorgprofessional die gespecialiseerd is in psychosociale en existentiële ondersteuning binnen de palliatieve zorg zoals een geestelijk verzorger, (medisch) maatschappelijk of sociaal werker of een psycholoog, afhankelijk van de beschikbaarheid, voorkeur van de patiënt, persoonlijke betrokkenheid van de zorgprofessional of de aard van de zingevingsvraag. Het is aan te raden om ook als doorverwijzende zorgprofessional betrokken te blijven bij het proces om fragmentatie van de zorgrelatie te voorkomen.
• Overweeg bij patiënten in de palliatieve fase:
  • begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften zichtbaar te maken in het individueel zorgplan en actueel te houden.
  • de afstemming over begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften te bespreken in een multidisciplinair en/of transmuraal overleg, bijvoorbeeld binnen een PaTz-groep of in een regionaal netwerk.
  • te zorgen voor een sluitende overdracht waarbij bevindingen en afspraken over begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften zorgvuldig worden gedeeld met betrokken zorgprofessionals, in overeenstemming met de voorkeuren van de patiënt.
• Wijs patiënten en naasten bij doorverwijzing op de volgende informatie over zingeving om vragen en behoeften te verhelderen:
  • Ik zit niet lekker in mijn vel en denk na over wat mijn leven zin geeft | Thuisarts 
  • Geestelijke verzorging (zingeving) | Overpalliatievezorg
  • Vind een geestelijk verzorger | VGVZ
  • Praatkaarten-Vragen-over-leven-en-dood-als-je-niet.pdf | Pharos
  • Centrum voor Levensvragen

Onderzoeksvraag

Om de uitgangsvraag van deze module te beantwoorden is een systematische analyse van de literatuur aangewezen. De onderzoeksvraag die hiervoor is onderzocht is PICO-gestructureerd en luidt: 

Wat is het effect van begeleiding bij zingevings- en levensvragen door een gespecialiseerde professional in vergelijking tot begeleiding door medisch personeel, verzorgenden en/of psychosociaal personeel op patiënt gerelateerde uitkomstmaten bij patiënten in de palliatieve zorg?

PICO

Zoeken naar wetenschappelijk bewijs

Voor de beantwoording van onderzoeksvragen binnen dezelfde richtlijn werd een overkoepelende zoekstrategie ontwikkeld. Op 26 mei 2025 werd in Embase.com, Ovid MEDLINE en CINAHL systematisch gezocht naar systematische reviews, RCT’s en gecontroleerde observationele studies. De zoekactie leverde 12,154 resultaten op. De volledige zoekstrategie staat in bijlage Zoekstrategie Begeleiding door professional. De selectie gebeurde op basis van vooraf vastgestelde criteria in twee stappen: eerst op titel/abstract, daarna op volledige tekst. Het selectieproces is weergegeven in bijlage Literatuurselectie Begeleiding door professional.

Resultaten

Literatuursearch en selectie

Eén studie voldeed aan de selectiecriteria. Deze studie is samengevat in Tabel met studiekarakteristieken Begeleiding door professional. Het betreft een stepped-wedge cluster RCT waarbij waardigheidstherapie gegeven door een geestelijk verzorger en verpleegkundige werden vergeleken. 

Beschrijving van de studie

In een stepped-wedge cluster RCT van Wilkie et al. (2024) op zes Amerikaanse poliklinieken kregen 579 oudere palliatieve kankerpatiënten (≥ 55 jaar) waardigheidstherapie (vier contactmomenten) die óf door een geestelijk verzorger óf door een verpleegkundige werd uitgevoerd. Beide beroepsgroepen volgden dezelfde, geprotocolleerde waardigheidstherapie-training met strikte kwaliteitsbewaking, zodat het verschil tussen wie waardigheidstherapie geeft, kon worden onderzocht.
De waardigheidsimpact werd gemeten met de Dignity Impact Scale (DIS)¹. De DIS score kan variëren van 7 tot 35, waarbij hogere scores een betere waardigheidsimpact aangeven. 
Tussen geestelijk verzorger-geleide en verpleegkundig-geleide waardigheidstherapie werd geen significant verschil gevonden op de DIS (p = 0.48)².

Risk of bias

Het risico op bias in de studie van Wilkie [2024] was hoog. Dit was een stepped-wedge cluster RCT met zes afdelingen die per afdeling naar geestelijk verzorger- of verpleegkundig-geleide waardigheidstherapie overgingen. Dit betekent dat er drie afdelingen per professional zijn. De rekrutering van patiënten vond plaats nadat de toewijzing naar een geestelijk verzorger of verpleegkundige had plaatsgevonden. Beide factoren maken dat er sprake kan zijn geweest van selectiebias. De interventie kon niet geblindeerd worden, maar was strak geprotocolleerd, hierdoor werden verschillen in de uitvoering verminderd. De uitkomsten waren patiëntgerapporteerd wat kan leiden tot responsbias. 

Kwaliteit van het bewijs

De kwaliteit van de beoordeelde studie is in kaart gebracht middels GRADE. In bijlage Grade Evidence Profiles Begeleiding door professional is een uitgebreidere weergave van de kwaliteit van het bewijs te vinden.

Evidence-based

GRADE: van bewijs naar aanbeveling

Voor het formuleren van aanbevelingen spelen, naast de kwaliteit van het wetenschappelijk bewijs, verschillende aanvullende factoren een rol. Deze zogenoemde overwegingen zijn samengebracht in het GRADE Evidence-to-Decision-framework. Het gaat daarbij om onderstaande elementen. De rationale licht toe welke elementen het meest doorslaggevend waren.

Balans tussen gewenste en ongewenste effecten

Er is onzekerheid over het effect van begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften door een gespecialiseerde professional in vergelijking met begeleiding door medisch personeel, verzorgenden en/of psychosociaal personeel op patiënt gerelateerde uitkomstmaten. 
De studie van Wilkie [2024] toonde geen verschil in de waardigheidsimpact van zorg (gemeten met de Dignity Impact Scale) tussen waardigheidstherapie uitgevoerd door geestelijk verzorgers of door verpleegkundigen. Beide beroepsgroepen volgden een identiek protocol en training, waardoor de kwaliteit van uitvoering goed vergelijkbaar was.
Er zijn geen aanwijzingen voor ongewenste effecten of extra belasting van patiënten. De interventie werd als positief en ondersteunend ervaren.
Er werden geen andere studies gevonden die de effectiviteit van begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften tussen verschillende typen zorgprofessionals onderling vergeleken. 

Kwaliteit van bewijs

De kwaliteit van het bewijs is laag. De studie van Wilkie [2024] kende een hoog risico op bias: de randomisatie vond plaats op afdelingsniveau (slechts zes clusters), patiënten werden geïncludeerd na toewijzing aan de interventiegroep en blindering was niet mogelijk. De uitkomstmaat was patiënt gerapporteerd, waardoor responsbias niet uit te sluiten is. Andere studies die de vergelijking tussen verschillende typen zorgprofessionals onderzochten, ontbreken.

Waarden en voorkeuren van patiënten

Er is geen directe literatuur gevonden over waarden en voorkeuren van patiënten met betrekking tot begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften door verschillende typen zorgprofessionals. Uit algemene literatuur over aandacht voor zingeving en begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften blijkt dat patiënten het belangrijk vinden dat hun zingevingsvragen en -behoeften en zorgen serieus worden genomen, ongeacht de beroepsgroep van de begeleider [Somsen 2023].

In de praktijk blijkt dat wat een patiënt deelt over zingeving beïnvloed wordt door de relatie met de zorgprofessional: wat met de ene zorgprofessional wordt besproken, kan verschillen van wat met een ander wordt gedeeld. Sommigen ervaren meer vertrouwen bij een geestelijk verzorger, anderen juist bij een verpleegkundige die zij regelmatig zien. Culturele en religieuze achtergrond beïnvloeden hoe patiënten zingeving ervaren en bespreken. Voor sommigen is dit nauw verbonden met geloof en rituelen, voor anderen juist niet. Ook verschilt per cultuur wat men passend vindt om te delen en met wie. Zorgprofessionals doen er goed aan hiervoor oog te hebben en ruimte te laten voor deze diversiteit.

Beschikbare middelen (kosten)

Aandacht voor zingeving en begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften kunnen zowel door een gespecialiseerde professional worden uitgevoerd als door medisch personeel, verzorgenden en/of psychosociaal personeel. Er zijn geen studies gevonden die de kosten of kosteneffectiviteit van begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften door een gespecialiseerde professional beschrijven. 
De werkgroep acht het aannemelijk dat deze vorm van begeleiding gepaard gaat met iets hogere personeelskosten en enige scholingskosten, maar dat deze beperkt zijn ten opzichte van de totale kosten van palliatieve zorg. De zekerheid over deze inschatting is laag. 

Aanvaardbaarheid

De werkgroep acht begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften in de palliatieve fase goed aanvaardbaar voor patiënten, ongeacht de zorgprofessional die deze begeleiding op zich neemt. De interventie sluit aan bij de behoefte aan aandacht voor zingeving. De belasting voor patiënten is gering en afhankelijk van hun bereidheid en energie om over persoonlijke thema’s te spreken. Er zijn geen aanwijzingen voor bezwaren vanuit zorgprofessionals of andere betrokkenen. De werkgroep kent weinig situaties waarin de patiënt of naasten zelf moet betalen voor aandacht voor zingeving of begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften.

Haalbaarheid

De werkgroep acht de haalbaarheid van begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften afhankelijk van de beschikbaarheid van gespecialiseerde professionals. In beginsel is elke zorgprofessional in staat tot aandacht in een open gesprek, zoals het Generiek Kompas stelt. In bouwsteen 1 komt dat uitgebreid aan de orde (zie ook de toelichting op de website ‘Waardigheid en trots voor de toekomst’). Door scholing in aandacht voor zingeving en begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften kan de uitvoerbaarheid worden vergroot. 
Voor meer gespecialiseerde begeleiding zijn geestelijk verzorgers, (medisch) maatschappelijk of sociaal werkers, psychologen of een gespecialiseerd palliatief zorgprofessional beschikbaar. In ziekenhuis of verpleeghuis zijn een of meerdere van deze specialisten beschikbaar. Er kan verschil zijn in de aanwezigheid en omvang van het aantal geestelijk verzorgers of (medisch) maatschappelijk of werkers. Implementatie kan daardoor extra organisatorische inzet vragen.

Consensus-based

Zingevingsvragen en –behoeften komen vaak niet in één gesprek naar boven en zijn zelden te vangen in één discipline of eenmalige interventie. Ze doorkruisen het hele zorgtraject - soms zichtbaar, vaak op de achtergrond. In de Inleiding is die positionering van zingeving toegelicht: zingeving heeft invloed op hoe mensen hun fysieke, psychische en sociale leven ervaren, maar de mogelijkheden die mensen hebben op fysiek, psychisch en sociaal vlak hebben ook invloed op de ervaring van zingeving. Er zijn dus vaak meerdere zorgprofessionals bij de zingevingsvragen en -behoeften en -behoeften van een patiënt betrokken en de aandacht en begeleiding vindt in verschillende settingen plaats. Dit vraagt om samenhang, afstemming en een gedeeld besef van belang binnen het hele zorgteam. Ook kan het zijn dat datgene wat de patiënt bezighoudt belangrijk is voor het besluitvormingsproces en voor de zorg- of behandelkeuzes, wat goede overdracht, verslaglegging en zo nodig aanpassingen in zorg of behandeling vraagt.

In de organisatie van aandacht voor zingeving en begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften is het goed om te beseffen dat deze in elkaar overlopen, maar ook wezenlijk verschillen van elkaar. Aandacht is iets wat elke zorgprofessional in elke situatie kan en zou moeten bieden (generalistische zorg). Begeleiding daarentegen gaat een stap verder (specialistische zorg) en vraagt om specifieke competenties, zoals kennis over zingevingsprocessen, het kunnen herkennen van begeleidingsbehoeften op het gebied van zingeving, en gespreksvaardigheden op het gebied van zingeving [Cone 2023]. Omdat er specifieke competenties nodig zijn om te kunnen begeleiden, is het altijd mogelijk om hiervoor door te verwijzen naar zorgprofessionals die hierin gespecialiseerd zijn.
Onderzoek naar competenties in aandacht voor zingeving en begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften wijst uit dat alle zorgprofessionals vanuit hun eigen professie een rol hierin spelen. Om dit kundig te kunnen doen, is echter een zekere mate van scholing (doorgaans minimaal een dagdeel) nodig [Rykkje 2022]. Let op: Deze richtlijn kan die scholing niet vervangen. 

Ook vrijwilligers kunnen in de palliatieve zorg een belangrijk aandeel hebben in aandacht voor zingeving en begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften. Vrijwilligers ondersteunen de patiënt en diens naasten met tijd, aandacht en zorg. Zij staan minder onder tijdsdruk en de druk van het professionele zorgsysteem, en hebben daardoor soms waardevolle informatie voor professionele zorgprofessionals [Prinse 2014]. 
Omdat zingeving het hele zorgtraject doorkruist en, in de basis, elke zorgprofessional een rol kan spelen in de aandacht hiervoor en de begeleiding hierbij, is een goede afstemming en overdracht tussen de verschillende zorgprofessionals van belang. Vooral tussen ziekenhuis, verpleeghuis, hospice, zorg in de thuissituatie en huisarts (zie ook module Rapporteren zingeving). Om de continuïteit van aandacht voor zingeving en begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften te waarborgen verdient het aanbeveling dat de centrale zorgprofessional [Kwaliteitskader palliatieve zorg 2026] bewaakt dat in het individuele zorgplan duidelijk is vastgelegd op welke wijze begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften wordt geboden en hoe deze wordt afgestemd op de wensen en situatie van de patiënt. De noodzakelijke afstemming en overdracht kan plaatsvinden in een toegankelijk multidisciplinair of transmuraal overleg, zoals binnen een PaTz-groep of een regionaal netwerk. In een PaTz-groep bespreken huisartsen, wijkverpleegkundigen en soms geestelijk verzorgers op gestructureerde wijze hoe de zorg aan patiënten in de palliatieve fase vormgegeven kan worden (https://www.patz.nl/). In intramurale instellingen is zingeving te bespreken tijdens overleggen van het multidisciplinaire consultatieteam palliatieve zorg. Medisch specialisten kunnen advies vragen in een MDO. Zo nodig kan advies gevraagd worden aan een extra-, trans- of intramuraal team palliatieve zorg. In deze overlegvormen is ook advies te vragen over hoe zelf aandacht te geven aan of begeleiding te bieden bij zingeving. Ook is een geestelijk verzorger te consulteren. In de thuissituatie is een geestelijk verzorger te vinden via https://geestelijkeverzorging.nl/.

Doorverwijzen

Doorverwijzing vindt plaats indien de betrokken zorgprofessional onvoldoende deskundig en/of onvoldoende beschikbaar is. Omdat aandacht voor zingeving een verantwoordelijkheid is van alle zorgprofessionals kan het moeilijk zijn te bepalen waar deze verantwoordelijkheid verschuift naar een specialist. Doorverwijzing bij vragen naar zingeving kan naar meerdere professionals zoals geestelijk verzorgers, die specialist zijn in zingeving, of vrijwilligers. Er kan ook doorverwezen worden naar een (medisch) maatschappelijk of sociaal werker, die gericht zijn op de vraag hoe de omgeving van invloed is op de zingeving van de patiënt en deskundig zijn in wet- en regelgeving. Wanneer er een meer psychische vraag speelt of als er een behandelwens is, kan naar een psycholoog worden doorverwezen. Geschoolde vrijwilligers kunnen worden ingezet wanneer de wens en behoefte van de patiënt is om geregeld en gedurende langere tijd van gedachten te wisselen over wat hem/haar/hen bezighoudt. 
Thuiswonenden kunnen een beroep doen op geestelijke verzorging thuis. Via een Centrum voor Levensvragen kunnen ze in contact komen met een geestelijk verzorger die voor hen passend is. 

Doorverwijzen voor begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften vindt vaak plaats na onderlinge afstemming door zorgprofessionals die een betekenisvolle relatie met de patiënt hebben opgebouwd. 'Hoor jij hetzelfde (spirituele) thema, herken jij dezelfde zorgvraag?’ Het is vrijwel altijd aan te raden om ook als doorverwijzende zorgprofessional betrokken te blijven bij het proces. Het feit dat de patiënt op deze manier is gezien of gehoord, heeft voor de patiënt al betekenis en geeft iets weer van de opgebouwde zorgrelatie.

Er zijn drie redenen om tot doorverwijzing te komen:

1. bij het bereiken van de eigen professionele en persoonlijke grenzen.
Bijvoorbeeld, wanneer:

• vermoedens bestaan dat meer begeleiding nodig is, maar onduidelijk is welke precies (of hoe);
• de zingeving van de patiënt en/of naasten opnieuw moet worden verkend, (bijvoorbeeld wanneer het levensperspectief plotseling verandert);
• er ervaringen van onmacht en schuld spelen (feitelijk en existentieel) bij de patiënt;
• de patiënt en/of naaste behoefte heeft aan rituelen;
• een patiënt en/of naaste expliciet vraagt om een gespecialiseerde zorgprofessional, voor zichzelf of voor elkaar;
• eigen gevoelens van wanhoop, angst, verdriet, pijn of onmacht geraakt zijn;
• op dat moment niet de rust en ruimte aanwezig is om passende aandacht of begeleiding te geven.

2. bij (vermoeden van) een zingevingscrisis. 
Daarbij moet rekening worden gehouden met:

• wat er speelt bij de patiënt en hoe dat past bij diens identiteit en waarden;
• de beschikbaarheid van specialistische zorgprofessionals. 

De eerst aangewezen specialistische zorgprofessional is de geestelijk verzorger. Als een zingevingscrisis van de patiënt echter langer duurt dan enkele dagen en gepaard gaat met ernstige psychologische problematiek, is het aan te bevelen om door te verwijzen naar een psycholoog of psychosociaal hulpverlener zoals een (medisch) maatschappelijk of sociaal werker of rouw- en verliestherapeut. Bij psychiatrische stoornissen in relatie tot een zingevingscrisis is de huisarts of specialist ouderengeneeskunde meestal de eerste die de patiënt ondersteunt, eventueel in samenwerking met de psycholoog. In situaties waar hun expertise niet toereikend is, kan de psychiater een rol spelen.

3. bij vragen of behoeften die samenhangen met een specifieke cultuur of levensbeschouwing.
Er kan worden verwezen naar een geestelijk verzorger. De patiënt kan ook vragen naar iemand uit het eigen levensbeschouwelijke of religieuze netwerk, zoals een predikant, priester, imam, pandit of een andere betrokken religieuze of levensbeschouwelijke begeleider. Als mensen een geschiedenis hebben met een traditie, is het belangrijk om niet blindelings door te verwijzen naar een vertegenwoordiger van die traditie. Het kan namelijk zijn dat relatie met de traditie versleten of verbroken is. Onderzoek dan of de patiënt dit als een bevrijding of als verlies ervaart. Als het ervaren wordt als een bevrijding kan het verstandig zijn een geestelijk verzorger in te schakelen die kennis heeft van die traditie, maar niet nadrukkelijk de (geloofs)gemeenschap vertegenwoordigt. Als het ervaren wordt als een verlies kan er eventueel wel doorverwezen worden naar de geloofsgemeenschap.

Bij het bespreken van de optie om door te verwijzen, is het helpend om met de patiënt of naasten bijvoorbeeld te bespreken:

• Bij welke zorgprofessional zou u het meest baat hebben? 
• Welke zorgprofessional is beschikbaar in uw buurt? Denk hierbij bijvoorbeeld aan regionale netwerken palliatieve zorg, psychosociale zorg in het behandelteam van de zorginstelling of geestelijke verzorging. 
• Welke betrouwbare informatie over zingeving kan ondersteunen bij het verhelderen van uw vragen en de keuze voor een zorgprofessional, zoals Thuisarts, Overpalliatievezorg, VGVZ, Pharos en de Centra voor Levensvragen.
• In hoeverre maakt u aanspraak op vergoeding? Vergoeding van psychosociale zorg hangt af van de verzekering van de patiënt/naasten. In het geval van een geestelijk verzorger kan het zijn dat een aantal gesprekken worden vergoed vanuit een subsidieregeling. 
• Als er geen vergoeding is, bent u bereid en in staat de zorg zelf te bekostigen?

Wat is de rol van een geestelijk verzorger?

In de eerste plaats is een geestelijk verzorger primair gericht op de ander: de patiënt of desgewenst de naaste. Diens vragen, verhaal en levensvisie staan centraal, niet die van de geestelijk verzorger zelf. De geestelijk verzorger is erop gericht de ander te helpen zijn eigen antwoorden te vinden. 
Geestelijk verzorgers zijn geschoold in gespreksvoering, luistervaardigheid en het verstaan van rationele, emotionele en existentiële gelaagdheid in een gesprek. Ze zijn uitstekend in staat tot verbinding en zijn thuis in passende beelden, verhalen, rituelen en symbolen bij het verhaal van mensen. Geestelijk verzorgers zijn onafhankelijk en stellen geen medisch behandelplan op. 
Goed om te weten: de geestelijk verzorger biedt eveneens zo nodig aandacht voor zingeving en begeleiding bij de zingevingsvragen en -behoeften van zorgprofessionals en kan een moreel beraad begeleiden. Geestelijk verzorgers nemen geregeld deel aan een multidisciplinair overleg of zijn lid van een PaTz-groep, waardoor een volledig beeld ontstaat van de fysieke, sociale, psychische en zingevende vragen die een mens kunnen bezighouden.

Cone PH, Lassche-Scheffer J, Bø B, Kuven BM, McSherry W, Owusu B, Ross L, Schep-Akkerman A, Ueland V, Giske T. Strengths and challenges with spiritual care: Student feedback from the EPICC Spiritual Care Self-Assessment Tool. Nurs Open. 2023 Oct;10(10):6923-6934. doi: 10.1002/nop2.1946. 

Fitchett G. Assessing spiritual needs. A guide for caregivers. Minnesota: Augsberg; 2002.
https://www.knmg.nl/advies-richtlijnen/dossiers/verantwoordelijkheidsverdeling.htm
Leget C. Van levenskunst tot stervenskunst: begeleidingskunde en zorgethiek in de palliatieve zorg. Zoetermeer: Meinema; 2012.

Lormans T, de Graaf E, van der Baan F, Leget C, Teunissen S. Validating the socio-spiritual items of the Utrecht Symptom Diary—4 Dimensional: content and construct validity. Palliat Med. 2025;39(5):622–34. Available from: https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/02692163251321692 

Modderkolk L, van Meurs J, de Klein V, Engels Y, Wichmann AB. Effectiveness of meaning-centered coaching on the job of oncology nurses on spiritual care competences: a participatory action research approach. Cancer Nurs. 2025;48(1):55–63.

Mount Vernon Cancer Network, Spiritual Support Steering Group. Final report on spiritual support. Stevenage (UK): Mount Vernon Cancer Network; 2007.

Prinse E, Cox-Euser B. Present dankzij vrijwilligers: ouderenzorg en extramurale geestelijke verzorging. Tijdschr Geestelijke Verzorging. 2014;17(76):50–4. Available from: https://www.samen010.nl/wp-content/uploads/2018/06/artikel-present-dankzij-vrijwilligers.pdf 

Rykkje L, Søvik MB, Ross L, McSherry W, Cone P, Giske T. Educational interventions and strategies for spiritual care in nursing and healthcare students and staff: a scoping review. J Clin Nurs. 2022;31(11–12):1440–64. Available from: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jocn.16067 

Scarton, L. et al. Dignity Impact as a Primary Outcome Measure for Dignity Therapy. Am J Hosp Palliat Care 35, 1417–1420 (2018).

Smeets, W., de Vries A. Spiritual screening in a secular context. In: Elsdörfer U, Ito TD, editors. Compassion for one another in the Global Village. Social and cultural approaches to care and counselling. Wien: LIT; 2016; 92–99. 

Smeets W, de Vries A. Spiritual care and electronic medical recording in Dutch hospitals. In: Peng-Keller S, Neuhold D, editors. Charting Spiritual Care. Cham: Springer International Publishing; 2020. p. 117–28.

Somsen J, Barnhoorn PC, Jacobs G. Zingevingsvragen en -behoeften signaleren, bespreken en begeleiden. Huisarts en Wetenschap. 2023;66(3):38-40. doi:10.1007/s12445-023-2187-x.

Vandenhoeck A, Verhoef J, Nuzum D, Mösli P, Neuhold D, Peng-Keller S, et al. Charting by chaplains in healthcare: white paper of the European Research Institute for Chaplains in HealthCare (ERICH). Health Soc Care Chaplaincy. 2022;10(1):50–77.

van de Geer J , Visser A, Zock H, Leget C, Prins J, Vissers K. Improving spiritual care in hospitals in the Netherlands: what do health care chaplains involved in an action-research study report? J Health Care Chaplaincy. 2018;24(4):151–73. Available from: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08854726.2017.1393039

van Meurs J, Wichmann AB, van Mierlo P, van Dongen R, van de Geer J, Vissers K, et al. Identifying, exploring and integrating the spiritual dimension in proactive care planning: a mixed-methods evaluation of a communication training intervention for multidisciplinary palliative care teams. Palliat Med. 2022;36(10):1493–503. Available from: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02692163221122367 

Wilkie, D. J. et al. Engaging Mortality: Effective Implementation of Dignity Therapy. J Palliat Med 27, 176–184 (2024).