Bijlagen
- Vastgesteld: 23-11-2026
- Regiehouder: Vereniging van Geestelijk VerZorgers (VGVZ)
Autorisatiedatum en geldigheid
Deze richtlijn is goedgekeurd op 23 november 2026. De eigenaars van de richtlijn moeten kunnen aantonen dat de richtlijn zorgvuldig en met de vereiste deskundigheid tot stand is gekomen.
Bij voorkeur beoordelen de eigenaars jaarlijks de (modules van de) richtlijn op actualiteit. Zo nodig wordt de richtlijn tussentijds op onderdelen bijgesteld. De geldigheidstermijn van de richtlijn is maximaal 5 jaar na vaststelling. Indien de inhoud dan nog actueel wordt bevonden, wordt de geldigheidsduur verlengd. De geldigheid van de (modules van de) richtlijn komt eerder te vervallen, indien nieuwe ontwikkelingen aanleiding zijn tot (modulaire) herziening.
Stichting Palliatieve Zorg Nederland (stichting PZNL) draagt gedurende de hele geldigheidsduur zorg voor het beheer en de ontsluiting van deze richtlijn.
Initiatief en betrokken verenigingen
Initiatief
Agendacommissie richtlijnen palliatieve zorg (KNMG/stichting PZNL)
Stichting Palliatieve Zorg Nederland (stichting PZNL)
Regiehouder
Vereniging van Geestelijk VerZorgers (VGVZ) is als regiehouder van deze richtlijn de eerstverantwoordelijke voor de inhoudelijke samenhang tussen de medische en existentiële aanbevelingen in deze multidisciplinaire context en de actualiteit van (de modules van) deze richtlijn en daarmee de eerstverantwoordelijke om bij te houden of de richtlijn geüpdatet moet worden. De VGVZ beveelt een ‘living guideline approach’ aan en een tweejaarlijkse toetsing of modules nog up tot date zijn.
Eigenaarschap
Het eigenaarschap van deze richtlijn ligt bij de beroeps- en wetenschappelijke verenigingen die de herziening hebben uitgevoerd en de richtlijn hebben geautoriseerd.
Commentaarfase
De conceptrichtlijn is ter beoordeling voorgelegd aan de betrokken (wetenschappelijke) verenigingen en andere relevante partijen. De ontvangen commentaren zijn verzameld en besproken binnen de werkgroep. Op basis van deze feedback is de concepttekst aangepast en door de werkgroep definitief vastgesteld.
Autoriserende/instemmende en/of bij de richtlijnwerkgroep betrokken verenigingen
De definitieve richtlijn is ter autorisatie aangeboden aan de volgende betrokken (wetenschappelijke) verenigingen, die deze hebben geautoriseerd:
- Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk (BPSW)
- Landelijke Vereniging POH-GGZ (LV POH-GGZ)
- Nederlandse Associatie Physician Assistants (NAPA)
- Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie (NVKG)
- Palliactief, Nederlandse beroepsvereniging voor professionals werkzaam in de palliatieve zorg
- Patiëntenfederatie Nederland
- Stichting Agora (Psychosociaal en zingeving en spiritualiteit)
- Vereniging van Geestelijk VerZorgers (VGVZ) - regiehouder
- Verenso, vereniging van specialisten ouderengeneeskunde
- Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN-VSO, PZ & Verzorgenden)
Procesbegeleiding en verantwoording
Stichting PZNL is door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) aangewezen regie te nemen in de samenwerking rondom palliatieve zorg.
Eén van de primaire taken van stichting PZNL is het faciliteren van procesbegeleiding voor de ontwikkeling en herziening van richtlijnen in de palliatieve zorg. Omdat richtlijnontwikkeling een continu proces is, ondersteunt stichting PZNL ook de onderhoud- en beheerfase.
Financiering en juridische betekenis
Deze richtlijn is gefinancierd door ZonMW. De inhoud van de richtlijn(module) is niet beïnvloed door de financierende instantie.
Een richtlijn is een kwaliteitsstandaard. Een kwaliteitsstandaard beschrijft wat goede zorg is, ongeacht de financieringsbron (Zorgverzekeringswet (Zvw), Wet langdurige zorg (Wlz), Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), aanvullende verzekering of eigen betaling door de cliënt/patiënt). Opname van een kwaliteitsstandaard in het Register van Zorginstituut Nederland betekent dus niet noodzakelijkerwijs dat de in de kwaliteitsstandaard beschreven zorg verzekerde zorg is.
De richtlijn bevat aanbevelingen van algemene aard. Het is mogelijk dat deze aanbevelingen in een individueel geval niet van toepassing zijn. Er kunnen zich feiten of omstandigheden voordoen waardoor het wenselijk is dat in het belang van de patiënt van de richtlijn wordt afgeweken. Wanneer wordt afgeweken, dient dit beargumenteerd gedocumenteerd te worden in het dossier van de patiënt. De toepassing van de richtlijnen in de praktijk is de verantwoordelijkheid van elke zorgprofessional, zowel BIG-geregistreerd als niet BIG-geregistreerd.
Alle werkgroepleden zijn afgevaardigd namens wetenschappelijke en beroepsverenigingen en hebben daarmee het mandaat voor hun inbreng. Bij de samenstelling van de werkgroep is geprobeerd rekening te houden met landelijke spreiding, inbreng van betrokkenen uit zowel academische als algemene ziekenhuizen/instellingen en vertegenwoordiging van de verschillende verenigingen/disciplines.
Het patiëntenperspectief is vertegenwoordigd door een afvaardiging van Patiëntenfederatie Nederland. Een vertegenwoordiger van naasten/mantelzorgers is aan te bevelen in de samenstelling van de werkgroep.
Bij de uitvoer van het literatuuronderzoek is een literatuuronderzoeker betrokken.
Werkgroepleden
- Dhr. Dr. P.C. (Pieter) Barnhoorn, huisarts-seksuoloog, op persoonlijke titel
- Mevr. E.G. (Elly) Beunk, verzorgende IG, V&VN-Verzorgenden
- Mevr. prof.dr. Y.M.P. (Yvonne) Engels, hoogleraar Zingeving in de Gezondheidszorg, Palliactief.
- Mevr. E.M.W. (Emmy) de Graaff, praktijkondersteuner POH GGZ, LV POH-GGZ (werkgroeplid vanaf 1-10-2025)
- Mevr. Dr. M.J.H.E. (Marie-José) Gijsberts, specialist ouderengeneeskunde, Verenso
- Mevr. K.L. (Karen) Hosman-Dietz, patiëntvertegenwoordiger; adviseur kenniswerkplaats Zingeving en Geestelijke verzorging 'Thuis', Patiëntenfederatie Nederland
- Mevr. T. (Thammara) Lips MSc, verpleegkundig specialist palliatieve zorg, V&VN-VSO & PZ
- Dhr. drs. G. (Guido) Schürmann, beleidsadviseur, stichting Agora
- Mevr. Drs. M.J.I. (Mirte) Smits, klinisch geriater, NVKG
- Mevr. J. (Jos) Somsen, psycholoog, praktijkondersteuner GGZ, LV POH-GGZ (werkgroeplid tot 5-9-2025)
- Dhr. drs. D. (Daan) Stoffer, geestelijk verzorger, VGVZ (werkgroeplid tot 13-10-2025)
- Mevr. dr. A. (Anja) Visser-Nieraeth, voorzitter, universitair docent Geestelijke Verzorging, VGVZ
- Mevr. Drs. M. (Marjoleine) Vosselman, docent en trainer, BPSW
- Mevr. M. (Mary) de Weerd, adviseur patiëntbelang palliatieve zorg, Patiëntenfederatie Nederland
- Mevr. E. (Eva) van der Zee MSc, physician assistant, NAPA
Ondersteuning
- Mevr. B. (Brigitt) Borggreve, procesbegeleider, senior adviseur richtlijnen palliatieve zorg, stichting PZNL
- Mevr. L.K. (Jacqueline) Liu, secretaresse, stichting PZNL
- Mevr. drs. I.D. (Inge) van Trigt, procesbegeleider, senior adviseur richtlijnen palliatieve zorg, stichting PZNL
- Mevr. N.M. (Nina) Molenaar MD, PhD, literatuuronderzoeker, arts-epidemioloog, Medical Research Consulting
- Mevr. N. (Nelleke) Korteland, literatuuronderzoeker, Medical Research Consulting
- Mevr. E. de Ruiter, tekstschrijver (tot 31-3-2025)
Om de beïnvloeding van de richtlijnontwikkeling of formulering van de aanbevelingen door conflicterende belangen te minimaliseren zijn de leden van de werkgroep gemandateerd door de wetenschappelijke en beroepsverenigingen. Alle leden van de richtlijnwerkgroep en klankbordgroep hebben verklaard onafhankelijk gehandeld te hebben bij het opstellen van de richtlijn. Een onafhankelijkheidsverklaring ‘Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling' zoals vastgesteld door onder meer de KNAW, KNMG, Gezondheidsraad, NHG en Federatie Medisch Specialisten is door de werkgroepleden bij aanvang en bij afronding van het traject ingevuld. De bevindingen zijn schriftelijk vastgelegd in de belangenverklaring en opvraagbaar via richtlijnen@pznl.nl.
Zie bijlage Belangentabel: Overzicht van deelnemers, functies, mogelijke belangen en ondernomen actie.
Zie bijlage Methode.
Van een kennislacune wordt gesproken als na kennissynthese geconstateerd wordt dat een gebrek aan kennis het maken van de afweging van gewenste en ongewenste effecten belemmert. De volgende vormen van kennislacunes kunnen worden onderscheiden [IQ healthcare 2013]:
- Er is geen gepubliceerd onderzoek gevonden dat aansluit op de geformuleerde uitgangsvraag (mits er optimaal gezocht is);
- Het gevonden onderzoek (één of meerdere studies) was van onvoldoende kwaliteit, vanwege
- lage bewijskracht van het gebruikte onderzoekdesign (bijvoorbeeld observationeel of niet-vergelijkend onderzoek bij therapeutische interventies);
- de schatting van de effectmaat of -maten is niet precies (breed betrouwbaarheidsinterval), bijvoorbeeld doordat het onderzoek te klein in omvang was;
- de onderzoeksresultaten zijn inconsistent, waardoor geen goede conclusie kan worden getrokken over het effect en de effectgrootte;
- het bewijs is indirect, door het gebruik van een andere patiëntenpopulatie dan waar de richtlijn op van toepassing is, andere uitkomst of andere determinanten of door uitsluitend indirecte vergelijkingen;
- er is een grote kans op rapportage- of publicatiebias (bijvoorbeeld door een sterke mate van belangenverstrengeling).
De geformuleerde kennislacunes zullen door stichting PALZON worden beoordeeld op basis van onder andere:
- al lopend onderzoek op het gebied;
- hoe goed de lacune te onderzoeken is.
Deze informatie is op te vragen bij stichting PZNL (richtlijnen@pznl.nl).
Referenties
IQ healthcare. Tool kennislacunes in richtlijnen. Beschikbaar op: https://www.zorginzicht.nl/ontwikkeltools/ontwikkelen/kennislacunes-in-richtlijnen. [Bezocht op 20 april 2021].
Kennislacunes in de richtlijn 'Zingeving in de palliatieve fase’
De richtlijnwerkgroep heeft tijdens het proces van richtlijnontwikkeling de volgende kennislacunes verzameld voor de richtlijn.
Module 1 - Inleiding
- Begripsafbakening zingeving in de zorg
Er is onvoldoende onderzoek naar hoe zorgprofessionals in de palliatieve praktijk de termen zingeving, spiritualiteit en existentieel welzijn begrijpen en toepassen.
→ Bij zorgprofessionals in de palliatieve zorg (P), leidt eenduidige definitiescholing of training in begripsafbakening (I) vergeleken met geen scholing (C) tot betere herkenning en integratie van zingeving in de zorg (O)?
- Ervaring van zingeving bij verschillende doelgroepen
Er ontbreekt kennis over hoe mensen met verschillende culturele, religieuze of levensbeschouwelijke achtergronden zingeving ervaren in de palliatieve fase.
→ Bij patiënten met diverse culturele en levensbeschouwelijke achtergronden in de palliatieve fase (P), verschilt de ervaren zingeving en behoefte aan begeleiding (O) bij gebruikelijke zorg (C)?
- Proces van zingeving bij ziekteprogressie
Er is onvoldoende inzicht in hoe zingeving verandert gedurende het verloop van de palliatieve fase.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), hoe ontwikkelt de ervaren zingeving (O) zich in de tijd tijdens ziekteprogressie (I) vergeleken met stabiele ziektesituaties (C)?
- Effect van aandacht voor zingeving op zorgkwaliteit
Het is onduidelijk of structurele aandacht voor zingeving door zorgprofessionals leidt tot betere kwaliteit van leven of minder existentieel lijden.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), leidt structurele aandacht voor zingeving in zorggesprekken (I) vergeleken met gebruikelijke zorg (C) tot verbeterde kwaliteit van leven en verminderd existentieel lijden (O)?
- Ondersteuning van zorgprofessionals bij omgaan met zingeving
Er is weinig onderzoek naar hoe zorgprofessionals zelf ondersteund kunnen worden in het omgaan met de emotionele impact van zingeving in de zorg.
→ Bij zorgprofessionals in de palliatieve zorg (P), leidt reflectieve ondersteuning of intervisie (I) vergeleken met geen structurele ondersteuning (C) tot beter omgaan met de emotionele belasting van zingevingszorg (O)?
- Meetinstrumenten voor zingeving
Er is geen eenduidig gevalideerd instrument beschikbaar om zingeving betrouwbaar te meten bij mensen in de palliatieve fase.
→ Bij patiënten in de palliatieve fase (P), zijn bestaande meetinstrumenten voor zingeving (I) valide en betrouwbaar (O) vergeleken met kwalitatieve maatstaven of observatie (C)?
Module 2 - Herkennen en verkennen
- Effect van scholing door geestelijk verzorgers op herkenning van zingeving
Het is onduidelijk of scholing door geestelijk verzorgers aan zorgprofessionals daadwerkelijk leidt tot betere herkenning van zingevingsvragen en -behoeften door patiënten.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), leidt scholing in het herkennen van zingevingsvragen en -behoeften door geestelijk verzorgers aan zorgprofessionals (I) vergeleken met geen scholing (C) tot verbeterde herkenning en signalering van zingeving (O)?
- Effect van gestandaardiseerde instrumenten
Er is geen bewijs over de effectiviteit van gestandaardiseerde vragenlijsten of instrumenten bij het signaleren van zingevingsvragen en -behoeften in de praktijk.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), leidt het gebruik van gestandaardiseerde instrumenten voor zingeving (I) vergeleken met geen of andere instrumenten (C) tot verbeterde herkenning van zingevings- en levensvragen (O)?
- Combinatie van scholing en coaching
Het effect van gecombineerde interventies, zoals training met coaching on the job, op het herkennen van zingevingsvragen en -behoeften is nog onvoldoende onderzocht.
→ Bij zorgprofessionals in de palliatieve zorg (P), leidt de combinatie van scholing en coaching on the job (I) vergeleken met alleen scholing (C) tot verbeterde competentie in het herkennen en verkennen van zingevingsvragen en -behoeften (O)?
- Toepassing in diverse zorgsettings
Onbekend is hoe effectief scholing of instrumenten zijn in verschillende settings zoals ziekenhuis, verpleeghuis en thuiszorg.
→ Bij patiënten in verschillende palliatieve zorgsettings (P), leidt scholing of gebruik van instrumenten (I) vergeleken met gebruikelijke zorg (C) tot verbeterde herkenning van zingevingsvragen en -behoeften door zorgprofessionals (O)?
- Effect op patiëntuitkomsten
Er is nauwelijks onderzocht of betere herkenning van zingeving daadwerkelijk leidt tot betere kwaliteit van leven of minder lijden.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), leidt verbeterde herkenning van zingevingsvragen en -behoeften door getrainde zorgprofessionals (I) vergeleken met gebruikelijke zorg (C) tot betere kwaliteit van leven en minder existentiële nood (O)?
- Culturele en levensbeschouwelijke diversiteit
Er is weinig bekend over hoe verschillen in cultuur of levensbeschouwing invloed hebben op het herkennen van zingeving door zorgprofessionals.
→ Bij patiënten met diverse culturele of levensbeschouwelijke achtergronden in de palliatieve zorg (P), leidt cultuursensitieve scholing of instrumenten (I) vergeleken met standaard scholing (C) tot betere herkenning van zingevingsvragen en -behoeften (O)?
- Rol van de patiënt en naasten
Er ontbreekt kennis over hoe patiënten en naasten zelf kunnen bijdragen aan het herkennen van zingevingsvragen en -behoeften in de zorgrelatie.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg en hun naasten (P), leidt actieve betrokkenheid bij het bespreken van zingeving (I) vergeleken met passieve benadering (C) tot betere herkenning van zingevingsbehoeften (O)?
Module 3 - Begeleiding
- Mindfulness en meditatie
Er is onvoldoende bewijs over de effecten van korte of langdurige mindfulness-interventies op het spiritueel en psychisch welbevinden van palliatieve patiënten.
→ Bij patiënten in de palliatieve fase (P), wat is het effect van mindfulness-interventies (I) vergeleken met gebruikelijke zorg (C) op spiritueel welbevinden, kwaliteit van leven en psychisch lijden (O)?
- Effectiviteit van zingeving- en existentiële therapieën
De effectiviteit van betekenisgerichte interventies zoals CALM, logotherapie en SpiPas op levenskwaliteit, angst en depressie is nog onzeker.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), wat is het effect van zingeving- en existentiële therapieën zoals CALM, logotherapie of SpiPas (I) vergeleken met standaardzorg of andere psychosociale interventies (C) op kwaliteit van leven, angst, depressie en betekenisbeleving (O)?
- Narratieve en nalatenschapsgerichte interventies
Er is beperkt inzicht in hoe Dignity Therapy en levensverhaalinterventies bijdragen aan waardigheid, zingeving en spiritueel welbevinden.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), leidt Dignity Therapy of andere narratieve en nalatenschapsgerichte interventies (I) vergeleken met standaardzorg (C) tot verbeteringen in waardigheidsgevoel, zingeving en spiritueel welbevinden (O)?
- Cognitieve gedragstherapie
De effecten van cognitieve gedragstherapie op psychische klachten en spiritueel welbevinden in de palliatieve zorg zijn onvoldoende onderzocht.
→ Bij patiënten in de palliatieve fase (P), wat is het effect van cognitieve gedragstherapie (I) vergeleken met standaardzorg (C) op angst, depressie, kwaliteit van leven en spiritueel welbevinden (O)?
- Muziek, ritueel en expressie
Er is weinig bewijs over de waarde van muziektherapie, rituelen en expressieve vormen van begeleiding voor rust en spiritueel welzijn.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), leidt muziektherapie, rituele begeleiding of andere op expressie gerichte interventies (I) vergeleken met standaardzorg (C) tot verbeteringen in comfort, rust en spiritueel welbevinden (O)?
- Gespreksinterventies rond het levenseinde
De effecten van gestructureerde gesprekken zoals Outlook en Kibo op voorbereiding, angst en depressie zijn nog onvoldoende onderbouwd.
→ Bij patiënten in de palliatieve fase (P), wat is het effect van gestructureerde gespreksinterventies rond voorbereiding en afronding van het levenseinde, zoals Outlook- of Kibo-gesprekken (I) vergeleken met standaardzorg (C) op voorbereiding, angst, depressie en kwaliteit van leven (O)?
- Rol en scholing van zorgprofessionals
Er is nauwelijks onderzoek naar hoe de houding, vaardigheden en training van zorgprofessionals de kwaliteit van begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften beïnvloeden.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), welke factoren bij zorgprofessionals (I) (begeleidingsstijl, training, zelfreflectie) vergeleken met geen of andere vorm van scholing (C) beïnvloeden de kwaliteit en effectiviteit van begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften (O)?
Module 4 - Organisatie van zorg
- Vergelijkend onderzoek tussen verschillende typen zorgprofessionals
Er is slechts één studie van lage kwaliteit beschikbaar die waardigheidstherapie door geestelijk verzorgers en verpleegkundigen vergeleek. Er ontbreekt vergelijkend onderzoek naar de effectiviteit van andere typen zorgprofessionals (zoals artsen, maatschappelijk werkenden, psychologen of vrijwilligers) bij aandacht voor zingeving en begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften in de palliatieve fase.
→ Onderzoeksvraag:
Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), leidt begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften door verschillende typen zorgprofessionals (I/C) tot verschillen in patiëntgerelateerde uitkomsten, zoals ervaren waardigheid, kwaliteit van leven of tevredenheid met zorg (O)?
- Langetermijneffecten van waardigheidstherapie
Er is geen inzicht in de duurzaamheid van de effecten van waardigheidstherapie.
→ Onderzoeksvraag:
Wat is het effect van waardigheidstherapie (I) op waardigheidsimpact, kwaliteit van leven en psychisch welbevinden (O) bij patiënten in de palliatieve zorg (P) op de langere termijn (bijvoorbeeld na 3 of 6 maanden)?
- Kosten en kosteneffectiviteit
De economische consequenties van waardigheidstherapie, zowel uitgevoerd door verpleegkundigen als geestelijk verzorgers, zijn onbekend.
→ Onderzoeksvraag:
Wat zijn de kosten en de kosteneffectiviteit (O) van waardigheidstherapie (I) uitgevoerd door verschillende zorgprofessionals (C) bij patiënten in de palliatieve fase (P)?
- Waarden, voorkeuren en culturele verschillen van patiënten
Er is weinig bekend over hoe waarden, levensbeschouwing, culturele achtergrond en de aard van de zorgrelatie bepalen met wie patiënten over zingeving willen spreken.
→ Onderzoeksvraag:
Hoe beïnvloeden waarden, levensbeschouwing en de relatie met de zorgprofessional (I) de voorkeur van patiënten (O) voor verschillende typen zorgprofessionals (C) bij begeleiding van zingeving in de palliatieve zorg (P)?
Hier is een beoordeling van de kennislacunes uit alle vier modules op basis van twee criteria:
Top 5 kennislacunes
De werkgroep heeft alle kennislacunes beoordeeld op basis van twee criteria:
a) Onderzoekbaarheid (haalbaarheid): mate waarin de onderzoeksvraag concreet, uitvoerbaar en meetbaar is met bestaande methoden.
b) Verwachte impact: potentiële invloed op kwaliteit van leven, zorgkwaliteit, samenwerking en implementatie in de praktijk.
Daarmee is een top 5 van genoemde kennislacunes geformuleerd.
- Effect van aandacht voor zingeving op zorgkwaliteit
Het is onduidelijk of structurele aandacht voor zingeving door zorgprofessionals leidt tot betere kwaliteit van leven of minder existentieel lijden.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), leidt structurele aandacht voor zingeving in zorggesprekken (I) vergeleken met gebruikelijke zorg (C) tot verbeterde kwaliteit van leven en verminderd existentieel lijden (O)?
- Effect van scholing door geestelijk verzorgers op herkenning van zingeving
Het is onduidelijk of scholing door geestelijk verzorgers aan zorgprofessionals daadwerkelijk leidt tot betere herkenning van zingevingsvragen en -behoeften door patiënten.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), leidt scholing in het herkennen van zingevingsvragen en -behoeften door geestelijk verzorgers aan zorgprofessionals (I) vergeleken met geen scholing (C) tot verbeterde herkenning en signalering van zingeving (O)?
- Effect op patiëntuitkomsten
Er is nauwelijks onderzocht of betere herkenning van zingeving daadwerkelijk leidt tot betere kwaliteit van leven of minder lijden.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), leidt verbeterde herkenning van zingevingsvragen en -behoeften door getrainde zorgprofessionals (I) vergeleken met gebruikelijke zorg (C) tot betere kwaliteit van leven en minder existentiële nood (O)?
- Effectiviteit van zingeving- en existentiële therapieën
De effectiviteit van betekenisgerichte interventies zoals CALM, logotherapie en SpiPas op levenskwaliteit, angst en depressie is nog onzeker.
→ Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), wat is het effect van zingeving- en existentiële therapieën zoals CALM, logotherapie of SpiPas (I) vergeleken met standaardzorg of andere psychosociale interventies (C) op kwaliteit van leven, angst, depressie en betekenisbeleving (O)?
- Vergelijkend onderzoek tussen verschillende typen zorgprofessionals
Er is slechts één studie van lage kwaliteit beschikbaar die waardigheidstherapie door geestelijk verzorgers en verpleegkundigen vergeleek. Er ontbreekt vergelijkend onderzoek naar de effectiviteit van andere typen zorgprofessionals (zoals artsen, maatschappelijk werkenden, psychologen of vrijwilligers) bij aandacht voor zingeving en begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften in de palliatieve fase.
→ Onderzoeksvraag:
Bij patiënten in de palliatieve zorg (P), leidt begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften door verschillende typen zorgprofessionals (I/C) tot verschillen in patiëntgerelateerde uitkomsten, zoals ervaren waardigheid, kwaliteit van leven of tevredenheid met zorg (O)?
Het communicatie- en implementatieplan bij deze richtlijn is een belangrijk hulpmiddel om effectief de aanbevelingen uit deze richtlijn te implementeren voor de verschillende disciplines. Bevorderen van het toepassen van de richtlijn in de praktijk begint met communicatie: een brede bekendmaking en verspreiding van de richtlijn. Bij verdere implementatie gaat het om gerichte interventies per beroepsgroep. Dit om te bevorderen dat zorgprofessionals de nieuwe kennis en kunde opnemen in hun routines van de palliatieve zorgpraktijk, inclusief borging daarvan.
Als onderdeel van elke richtlijn stelt stichting PZNL samen met de richtlijnwerkgroep een communicatie- en implementatieplan op.