Organisatie van zorg

Uitgangsvraag

Hoe rapporteer ik over zingeving?

Methoden: evidence-based (GRADE) en consensus-based

Aanbevelingen 

Evidence-based

Geen

Consensus-based

• Spreek af dat alle betrokken zorgprofessionals (inclusief geestelijk verzorgers) rapporteren over bevindingen en interventies op het gebied van zingeving in de contacten.
• Stem met de patiënt af wat vertrouwelijk blijft en wat gerapporteerd kan worden omdat het voor andere zorgprofessionals belangrijk kan zijn om kennis van te hebben (informed consent). 
• Overweeg standaardmodellen om te rapporteren, bijvoorbeeld het Utrecht Symptoom Dagboek - 4 dimensioneel (USD-4D), eventueel aangevuld met de Mount Vernon Cancer Network verkenningsvragen of het Diamant model.

Onderzoeksvraag

Om de uitgangsvraag van deze module te beantwoorden is een systematische analyse van de literatuur aangewezen. De onderzoeksvraag die hiervoor is onderzocht is PICO-gestructureerd en luidt: 

Wat is het effect van het gebruik van (gestandaardiseerde) instrumenten bij het rapporteren van zorg gericht op zingeving en levensvragen op patiënt gerelateerde uitkomstmaten en indicatoren voor multidisciplinaire zorg bij patiënten in de palliatieve zorg?

PICO

Zoeken naar wetenschappelijk bewijs

Voor de beantwoording van meerdere onderzoeksvragen binnen dezelfde richtlijn werd een overkoepelende zoekstrategie ontwikkeld. Op 26 mei 2025 is in de databases Embase.com, Ovid/Medline en CINAHL met relevante zoektermen systematisch gezocht naar systematische reviews, RCT’s en gecontroleerde observationele studies. De literatuurzoekactie leverde 12.154 resultaten op. De volledige zoekstrategie is beschreven in bijlage Zoekstrategie Rapporteren. De selectie gebeurde op basis van vooraf vastgestelde criteria in twee stappen: eerst op titel/abstract, daarna op volledige tekst. Het selectieproces is weergegeven in bijlage Literatuurselectie Rapporteren.

Resultaten

Literatuursearch en selectie

Er bleken geen studies te zijn die voldeden aan de vooraf vastgestelde in- en exclusiecriteria. 

Conclusie

Op dit moment is geen (vergelijkend) bewijs beschikbaar om deze vraag te beantwoorden.

Evidence-based

GRADE: van bewijs naar aanbeveling

Voor het formuleren van aanbevelingen spelen, naast de kwaliteit van het wetenschappelijk bewijs, verschillende aanvullende factoren een rol. Deze zogenoemde overwegingen zijn samengebracht in het GRADE evidence-to-decision-framework. Het gaat daarbij om onderstaande elementen. De rationale licht toe welke elementen het meest doorslaggevend waren.

Balans tussen gewenste en ongewenste effecten

Over het effect van het gebruik van (gestandaardiseerde) instrumenten bij het rapporteren van zorg gericht op zingevingsvragen en -behoeften kan niet met zekerheid een effect worden benoemd. 

Kwaliteit van bewijs

Er is geen wetenschappelijk onderzoek gevonden voor de uitgangsvraag hoe te rapporteren over zingeving. 

Waarden en voorkeuren van patiënten

De werkgroep schat in dat patiënten het belangrijk vinden dat zorgprofessionals aandacht hebben voor zingeving en dat wat hierover wordt besproken zorgvuldig wordt vastgelegd, zodat vervolgzorg goed aansluit bij hun behoeften. Patiënten hechten waarde aan continuïteit, aan het gevoel dat hun persoonlijke waarden en levensvragen bekend zijn bij het hele zorgteam, en aan een soepele samenwerking tussen betrokken disciplines.

De werkgroep acht het aannemelijk dat patiënten willen dat rapportage met respect voor privacy en vertrouwelijkheid gebeurt, en dat gevoelige onderwerpen alleen met hun instemming worden gedeeld. 
Volgens de werkgroep spelen culturele en religieuze achtergrond een rol in wat patiënten passend vinden om te rapporteren en met wie informatie wordt gedeeld. Zorgprofessionals dienen hier zorgvuldig en met aandacht voor diversiteit mee om te gaan.

Beschikbare middelen (kosten)

In klinische settingen is vaak een elektronisch patiëntendossier. Daarin kunnen - klinisch relevante – opmerkingen worden genoteerd in een rapportage. Wanneer er geen patiëntendossier beschikbaar is dat met andere professionals gedeeld wordt, kan er via versleutelde e-mail, telefonisch of in persoonlijk contact worden gerapporteerd (overdracht). Een studie naar mogelijke kosten is er niet. Het is evident dat de opbouw van een elektronisch dossier aanzienlijke kosten met zich meebrengt, waarvoor de middelen niet altijd beschikbaar zijn.

Aanvaardbaarheid

Over het algemeen wordt gerapporteerd in afstemming met patiënten. Zij hebben zelden bezwaar tegen rapportage. 

Haalbaarheid

De haalbaarheid om te rapporteren is hoog, omdat het gaat om een uitbreiding van bestaande verslagleggingspraktijken. Wel vraagt dit om afstemming binnen multidisciplinaire teams over wát en hóe er wordt gerapporteerd. De werkgroep brengt hiervoor modellen zoals het Utrecht Symptoom Dagboek - 4 dimensioneel (USD-4D), de Mount Vernon Cancer Network verkenningsvragen of het Diamant model in overweging. De werkgroep benadrukt dat elektronische patiëntendossiers dit proces kunnen ondersteunen, mits zingeving als vast onderdeel is opgenomen.

Consensus-based

Voor een goede continuïteit van zorg voor de palliatieve patiënt is het essentieel dat alle betrokken disciplines hun bevindingen en interventies consistent rapporteren in het patiëntendossier, ook over zingeving. Dit bevordert aandacht voor zingeving, interdisciplinaire samenwerking en kwaliteit van zorg. Rapportage gebeurt bij voorkeur in het elektronisch patiëntendossier. Zo kan iedereen die betrokken is bij de patiënt - ook de patiënt en de wettelijke vertegenwoordiger of eerste contactpersoon - inzicht krijgen in de aandacht voor zingeving en ondersteuning bij zingevingsvragen en -behoeften van de patiënt en de mogelijke consequenties die dit voor zorg of behandeling heeft. 
Mondelinge overdracht is echter ook belangrijk, rechtstreeks met de zorgprofessional of in een MDO. Bij aandacht voor zingeving en begeleiding bij zingevingsvragen en -behoeften is de privacy van de patiënt extra kwetsbaar. Stem dus zoveel mogelijk af met de patiënt hoe en wat er gerapporteerd wordt [Vandenhoeck 2022]. 

Het European Research Institute for Chaplains in HealthCare (ERICH) adviseert in een whitepaper om bij zingeving de volgende elementen vast te leggen of over te dragen [Vandenhoeck 2022]: 

• de aanleiding voor het contact;
• de bevindingen over behoeften en bronnen op het gebied van zingeving;
• de interventies;
• de resultaten;
• de follow-up.

Een beknopte weergave van deze onderdelen maakt zichtbaar wie iemand is en hoe diens persoonlijke verhaal richting geeft aan het zorgproces, wat persoonsgerichte zorg ondersteunt [Smeets 2020]. Belangrijk hierbij is dat uitsluitend informatie gerapporteerd wordt die relevant is voor de medische, psychosociale en/of zingevingsgerichte doelen van zorg [Vandenhoeck 2022].

Voor het rapporteren en overdragen van bevindingen raadt Smeets [2020] aan om gebruik te maken van standaardmodellen. Dit draagt volgens hen bij aan de relevantie, consistentie, begrijpelijkheid en efficiëntie van de rapportage. Op basis van het model van Fitchett [2002] adviseert Smeets [2016] om in ieder geval de volgende thema’s te beschrijven: 

• zingeving en bronnen van inspiratie (zoals geloof, muziek, natuur of wetenschap);
• doelen in het leven, waarden en verantwoordelijkheden;
• ingrijpende ervaringen en bijbehorende emoties;
• moed, hoop en persoonlijke ontwikkeling;
• rituelen en dagelijkse of levensbeschouwelijke praktijken;
• gemeenschap en relaties.

In onderzoek door Van de Geer [2018] en Van Meurs [2022] werden met name de vragen van het Mount Vernon Cancer Network (MVCN) [2007] behulpzaam gevonden voor het verkennen van en rapporteren over zingeving:

• Wat houdt u in het bijzonder bezig op dit moment?
• Aan wat of wie had u steun in eerdere situaties?
• Wie zou u op dit moment graag bij u willen hebben ter ondersteuning?

In onderzoek door Modderkolk [2025] werd enkel de eerste vraag van de MVCN-vragenlijst “Wat houdt u in het bijzonder bezig?” gebruikt voor het rapporteren van zingeving in het elektronisch patiëntendossier. De verpleegkundigen in dit onderzoek vonden deze vraag behulpzaam.

Ook het Diamantmodel [Leget 2012], een gespreksmodel over zingeving voor de palliatieve zorg, kan gebruikt worden voor rapportage/overdracht. Dit model bestaat uit vijf dimensies: 

• Vasthouden of loslaten; Hoe ga ik om met de mensen om mij heen?
• Herinneren of vergeten; Hoe kijk ik terug op mijn leven?
• Geloven of weten; Waar vind ik houvast?
• Ikzelf of de ander; Wie ben ik en wat wil ik werkelijk?
• Doen of laten; Hoe ga ik om met wat mij overkomt?

Het Diamantmodel is ook verwerkt in het Utrecht Symptoom Dagboek - 4 dimensioneel (USD-4D), dat gebruikt kan worden als basis voor de rapportage/overdracht [Lormans 2025].

Cone PH, Lassche-Scheffer J, Bø B, Kuven BM, McSherry W, Owusu B, Ross L, Schep-Akkerman A, Ueland V, Giske T. Strengths and challenges with spiritual care: Student feedback from the EPICC Spiritual Care Self-Assessment Tool. Nurs Open. 2023 Oct;10(10):6923-6934. doi: 10.1002/nop2.1946. 

Fitchett G. Assessing spiritual needs. A guide for caregivers. Minnesota: Augsberg; 2002.
https://www.knmg.nl/advies-richtlijnen/dossiers/verantwoordelijkheidsverdeling.htm
Leget C. Van levenskunst tot stervenskunst: begeleidingskunde en zorgethiek in de palliatieve zorg. Zoetermeer: Meinema; 2012.

Lormans T, de Graaf E, van der Baan F, Leget C, Teunissen S. Validating the socio-spiritual items of the Utrecht Symptom Diary—4 Dimensional: content and construct validity. Palliat Med. 2025;39(5):622–34. Available from: https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/02692163251321692 

Modderkolk L, van Meurs J, de Klein V, Engels Y, Wichmann AB. Effectiveness of meaning-centered coaching on the job of oncology nurses on spiritual care competences: a participatory action research approach. Cancer Nurs. 2025;48(1):55–63. 

Mount Vernon Cancer Network, Spiritual Support Steering Group. Final report on spiritual support. Stevenage (UK): Mount Vernon Cancer Network; 2007.

Prinse E, Cox-Euser B. Present dankzij vrijwilligers: ouderenzorg en extramurale geestelijke verzorging. Tijdschr Geestelijke Verzorging. 2014;17(76):50–4. Available from: https://www.samen010.nl/wp-content/uploads/2018/06/artikel-present-dankzij-vrijwilligers.pdf 

Rykkje L, Søvik MB, Ross L, McSherry W, Cone P, Giske T. Educational interventions and strategies for spiritual care in nursing and healthcare students and staff: a scoping review. J Clin Nurs. 2022;31(11–12):1440–64. Available from: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jocn.16067 

Scarton, L. et al. Dignity Impact as a Primary Outcome Measure for Dignity Therapy. Am J Hosp Palliat Care 35, 1417–1420 (2018).

Smeets, W., de Vries A. Spiritual screening in a secular context. In: Elsdörfer U, Ito TD, editors. Compassion for one another in the Global Village. Social and cultural approaches to care and counselling. Wien: LIT; 2016; 92–99. 

Smeets W, de Vries A. Spiritual care and electronic medical recording in Dutch hospitals. In: Peng-Keller S, Neuhold D, editors. Charting Spiritual Care. Cham: Springer International Publishing; 2020. p. 117–28.

Somsen J, Barnhoorn PC, Jacobs G. Zingevingsvragen en -behoeften signaleren, bespreken en begeleiden. Huisarts en Wetenschap. 2023;66(3):38-40. doi:10.1007/s12445-023-2187-x.

Vandenhoeck A, Verhoef J, Nuzum D, Mösli P, Neuhold D, Peng-Keller S, et al. Charting by chaplains in healthcare: white paper of the European Research Institute for Chaplains in HealthCare (ERICH). Health Soc Care Chaplaincy. 2022;10(1):50–77.

van de Geer J , Visser A, Zock H, Leget C, Prins J, Vissers K. Improving spiritual care in hospitals in the Netherlands: what do health care chaplains involved in an action-research study report? J Health Care Chaplaincy. 2018;24(4):151–73. Available from: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08854726.2017.1393039

van Meurs J, Wichmann AB, van Mierlo P, van Dongen R, van de Geer J, Vissers K, et al. Identifying, exploring and integrating the spiritual dimension in proactive care planning: a mixed-methods evaluation of a communication training intervention for multidisciplinary palliative care teams. Palliat Med. 2022;36(10):1493–503. Available from: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02692163221122367 

Wilkie, D. J. et al. Engaging Mortality: Effective Implementation of Dignity Therapy. J Palliat Med 27, 176–184 (2024).