Medicamenteuze behandeling (dyspneu)
Uitgangsvraag
Welke medicamenteuze behandelingen worden aanbevolen voor patiënten met dyspneu in de palliatieve fase?
Methode: evidence-based
Aanbevelingen
- Bij aanvalsgewijze (toename van) dyspneu in de palliatieve fase ondanks optimale ziektegerichte en niet-medicamenteuze behandeling (zie ook tabel 1 Opioïden bij dyspneu bij COPD in de palliatieve fase:
- Overweeg bij een opioïd-naïeve patiënt om eerst te starten met een kortwerkend opioïd, bij voorkeur kortwerkende morfine 2,5-5 mg p.o. of 2,5 mg s.c. of i.v. zo nodig tot maximaal zesmaal daags. Doe dit alleen als de aanval van (toename van) dyspneu langer dan een half uur aanhoudt óf voorspelbaar is, zodat de morfine 30 minuten voorafgaand aan het uitlokkend moment kan worden ingenomen.
- Beoordeel het effect na één week. Staak de behandeling bij uitblijven van een positief effect op dyspneu.
- Overweeg bij goed effect op dyspneu en gebruik van het kortwerkende opioïd ≥4 keer per dag over te gaan op een onderhoudsbehandeling met langwerkende opioïden, bij voorkeur morfine. De aanbevolen startdosering is 2dd 10 mg p.o..). Dit komt overeen met 6,6 mg morfine/dag s.c. of i.v. Daarnaast kan zo nodig 5 mg kortwerkend morfine p.o. of 2,5 mg morfine s.c. of i.v. extra worden gegeven bij toename van dyspneu, tot 6dd. Hoog zo nodig op in stappen van 25-50%; wees terughoudend met doseringen van meer dan 30 mg morfine/dag.
- Overweeg bij een patiënt die al een langwerkend opioïd gebruikt vanwege pijn om naast de onderhoudsbehandeling een kortwerkend opioïd, bij voorkeur kortwerkend morfine, te geven ter behandeling van de dyspneu in een dosering van 1/6e van de (equivalente) dagdosering (omgerekend naar morfine), tot 6dd.
- Overweeg om bij een onderhoudsbehandeling met een ander langwerkend opioïd dan morfine, een goed effect van kortwerkend morfine op dyspneu en frequent (vier of meer keer per 24 uur) gebruik van kortwerkend morfine de onderhoudsbehandeling te roteren naar morfine. Hoog zo nodig op in stappen van 25-50%. Hierbij zal vaak worden uitgekomen op doseringen >30 mg/dag.
- Overweeg bij een opioïd-naïeve patiënt om eerst te starten met een kortwerkend opioïd, bij voorkeur kortwerkende morfine 2,5-5 mg p.o. of 2,5 mg s.c. of i.v. zo nodig tot maximaal zesmaal daags. Doe dit alleen als de aanval van (toename van) dyspneu langer dan een half uur aanhoudt óf voorspelbaar is, zodat de morfine 30 minuten voorafgaand aan het uitlokkend moment kan worden ingenomen.
- Wees terughoudend met het direct starten van een onderhoudsbehandeling met langwerkende opioïden ter verlichting van dyspneu bij COPD in de palliatieve fase.
- Overweeg bij een acute verslechtering van dyspneu in de palliatieve fase, bijvoorbeeld als gevolg van een COPD-longaanval of een pneumonie, een kortwerkend opioïd, zoals morfine 2.5-5 mg s.c. of i.v. of 2,5-10 mg p.o., tot 6dd.
Voor de behandeling van dyspneu bij acute palliatieve sedatie wordt verwezen naar de richtlijn Palliatieve sedatie. - Start bij dyspneu in de stervensfase opioïden volgens de aanbevelingen van de richtlijn Zorg in de stervensfase.
- Overweeg bij een contra-indicatie of ernstige bijwerkingen van morfine om een ander kortwerkend opioïd te gebruiken.
- Overweeg alleen om benzodiazepines of SSR’s voor te schrijven als dyspneu gepaard gaat met angst. Zie hiervoor de richtlijn Angst in de palliatieve fase.
- Overweeg alleen om antidepressiva voor te schrijven als dyspneu gepaard gaat met depressie en de levensverwachting >3 maanden is. Zie hiervoor de richtlijn Depressie in de palliatieve fase.
Hieronder worden per medicament (opioïden, benzodiazepines en antidepressiva) alleen de conclusies weergegeven van het literatuuronderzoek van de richtlijn Dyspneu (2015), de module Dyspneu van de richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) en de richtlijn Dyspneu (2026). Conclusies, die bij latere richtlijnen zijn vervangen worden niet vermeld.
Zie voor de inleidingen, de PICO's en de bespreking van de studies bijlage Literatuuronderzoek richtlijn Dyspneu in de palliatieve fase.
In de richtlijn Dyspneu (2015) werd in drie meta-analyses een klein maar significant effect van orale en parenterale opioïden gevonden op dyspneu bij COPD, maar niet voor vernevelde opioïden [Jennings 2001, Marciniuk 2011, Simon 2013]. Er werden geen studies gevonden waarin kwaliteit van leven werd onderzocht. Twee meta-analyses onderzochten het effect op inspanningstolerantie en vonden overwegend geen positief effect, met uitzondering van een kleine studie van 12 patiënten die met verneveld fentanyl een inspanningstest significant langer konden volhouden [Jennings 2001, Simon 2013].
De richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) includeerde één systematische review en twee cross-over placebo-gecontroleerde RCT’s [Abdallah 2017, Ekström 2015, Janowiak 2017]. Er werd een klinisch relevant en significant effect gevonden van opioïden op dyspneu bij COPD. Wat kwaliteit van leven betreft (3 studies) waren de resultaten tegenstrijdig en kon geen uitspraak worden gedaan [Ekström 2015]. In de systematische review van Ekström en de RCT van Janowiak werd geen positief effect van opioïden op inspanningstolerantie t.o.v. placebo gevonden. In de studie van Abdallah konden patiënten de inspanningstest enkele minuten langer volhouden.
De richtlijn Dyspneu (2026) vond twee systematische reviews die beiden een klein maar significant effect vonden van opioïden t.o.v. placebo bij dyspneu bij COPD [Liu 2023, Yamaguchi 2022]. In de review van Liu werden aparte analyses verricht voor cross-over studies met kortwerkende opioïden en parallelstudies met langwerkende opioïden. Voor de parallel studies met langwerkende opioïden werd geen positief effect gevonden. Kortwerkende opioïden hadden een klein, maar significant effect op inspanningstolerantie. Langwerkende opioïden hadden geen significant effect op inspanningstolerantie en kwaliteit van leven [Lui 2023]. Er was belangrijke kritiek op de review van Liu [Johnson 2024]. Het doel van de review was het onderzoeken van onderhoudsbehandeling met opioïden voor dyspneu bij COPD. Echter, de meerderheid van de cross-over studies onderzocht een enkele dosis in een inspannings-laboratorium setting. Bovendien werden in de vergelijking met langwerkende opioïden studies met single-dose en repeat-dose kortwerkende opioïden gecombineerd. Het is aannemelijk dat het in de review van Liu gevonden effect van kortwerkende opioïden geheel of grotendeels terug te voeren is op de resultaten van de single-dose studies in de laboratoriumsetting.
Aanvullend vond de werkgroep een systematische review naar het effect van opioïden bij patiënten met een chronische longaandoening, waarbij de overgrote meerderheid COPD had [Smallwood 2024]. Deze review is niet gevonden bij het literatuuronderzoek. In deze review werd onderscheid gemaakt tussen placebo-gecontroleerde studies in het inspanningslab (6 studies, 70 deelnemers), studies in het dagelijks leven (10 studies, 788 deelnemers) en studies in beide settings (1 studie, 18 deelnemers). Elf RCT's includeerden uitsluitend patiënten met COPD, één studie patiënten met ILD/longfibrose, één studie patiënten met primaire pulmonale hypertensie en vier studies een gemengde populatie waarvan 58-88% COPD had. Er werd een significant effect gevonden op dyspneu in de labsetting (standardised mean difference (SMD) -0,37, 95% CI -0,67 tot -0,07), maar niet in de studies die plaats vonden in het dagelijks leven (SMD −0,10, 95% CI −0,64 tot 0,44). Daarnaast vond de werkgroep nog een recente (na het literatuuronderzoek gepubliceerde) RCT, waarbij 143 patiënten (55% COPD) werden gerandomiseerd tussen langwerkende morfine of placebo [Johnson 2025]. Er werd in deze studie geen verschil gevonden in ergste dyspneu gemeten met een NRS (adjusted mean difference 0·09 [95% CI -0,57 tot 0,75], p=0,78). In een tweede gerandomiseerde dubbelblinde crossover studie bij 19 patiënten met dyspneu bij COPD werd morfine 20 mg dd vergeleken met placebo [Altree 2025]. Het primaire eindpunt van de studie was de invloed van morfine op de slaap, maar dyspneu werd gemeten als secundair eindpunt. Er was geen significant verschil in dyspneu na 3 dagen tussen morfine en placebo.
Samenvattend zijn er recent (vanaf 2020) zes gerandomiseerde studies gepubliceerd bij in totaal 868 patiënten met voor het overgrote deel COPD, waarbij het effect van langwerkend morfine op dyspneu in het dagelijks leven werd vergeleken met placebo [Altree 2025, Currow 2020, Ekström 2022, Ferreira 2020, Johnson 2025, Verberkt 2020]. Geen van deze studies vond een significant verschil. Een meta-analyse van vier van deze studies [Currow 2020, Ekström 2022, Ferreira 2020, Verberkt 2020] vond een gestandaardiseerd gemiddeld verschil van 0,02 (95%BI –0,22 tot 0,19) [Liu 2025].
Kwaliteit van het bewijs
De meeste studies waren van lage tot zeer lage kwaliteit.
Beschikbare middelen (kosten)
De kosten voor kortwerkende morfine 5 mg (Oramorph) zijn € 3,17 voor 20 doses. De kosten voor morfine 10 mg in tabletvorm met gereguleerde afgifte zijn € 0,16 per tablet. De kosten voor 1 ampul morfine om subcutaan toe te dienen (10 mg/ml, 1 ml) zijn €1,30.
De kosten voor fentanyl 12 ug/uur zijn €7,46/3 dagen. De kosten voor oxycodon 5 mg in tabletvorm met gereguleerde afgifte zijn €2,23 per tablet.
Bron: medicijnkosten.nl, geraadpleegd op 25-05-2026, exclusief uitgiftekosten.
Deze kosten worden vergoed door de zorgverzekeraar.
Aanvaardbaarheid
Veelvoorkomende bijwerkingen van opioïden zijn obstipatie, misselijkheid, anorexie, braken, sufheid, droge mond en jeuk. Over het algemeen verbeteren bijwerkingen na 1-2 weken gebruik (met uitzondering van obstipatie).
Er bestaat een risico op afhankelijkheid van opioïden en er kunnen onttrekkingsverschijnselen optreden na het staken van opioïden.
Het gebruik van opioïden kan de rijvaardigheid beïnvloeden. In het algemeen geldt dat men na het gebruik van een kortwerkend opioïd 12-24 uur niet mag rijden. Bij het gebruik van langwerkende opioïden moet men tenminste twee weken een stabiele dosering gebruiken voordat autorijden is toegestaan. Morfine wordt specifiek benoemd in het ‘Besluit alcohol, drugs en geneesmiddelen in het verkeer’ van 2016 als middel waarop tijdens verkeersdeelname gecontroleerd kan worden.
Haalbaarheid
Opioïden zijn in Nederland over het algemeen goed beschikbaar, met uitzondering van opioïdvernevelingen die in Nederland niet gebruikelijk zijn. Afhankelijk van het voorgeschreven opioïd en de werkingsduur (langwerkend of kortwerkend) vergt het van de patiënt inname van tabletten of een drankje, het dragen van een pleister op de huid of het gebruik van een neusspray danwel tablet onder de tong. Ook kunnen opioïden intraveneus of subcutaan worden toegediend, vooral als een snel effect gewenst is.
Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
Bij COPD worden wisselende uitkomsten gevonden. Hierbij valt op dat er enerzijds een positief effect wordt gevonden van kortwerkende opioïden op dyspneu bij inspanning (veelal getest met eenmalige dosering in het inspanningslaboratorium). Anderzijds laten meerdere grotere recente studies met onderhoudsbehandeling (1-4 weken) met langwerkende opioïden geen effect zien op dyspneu in het dagelijks leven. Op basis van deze negatieve studies met onderhoudsbehandeling met opioïden is het advies van de werkgroep om terughoudend te zijn met langwerkende opioïden bij de behandeling van dyspneu bij COPD.
Gezien de wisselende uitkomsten op effectiviteit en de potentiële nadelen van het gebruik van opioïden beveelt de werkgroep aan om opioïden pas te overwegen als ziektegerichte en niet-medicamenteuze opties onvoldoende effect hebben bereikt. In geval van aanvalsgewijze (toename van) dyspneu bij een opioïd-naïeve patiënt kan een kortwerkend opioïd overwogen worden, bij voorkeur morfine 2.5-5 mg p.o. zo nodig tot zesmaal daags. Aangezien het effect van kortwerkende morfine intreedt na 30 minuten, heeft dit alleen zin als de aanval van (toename van) dyspneu langer dan een half uur aanhoudt óf voorspelbaar is, zodat de morfine 30 minuten voorafgaand aan de inspanning kan worden ingenomen.
Bij uitblijven van een positief effect op dyspneu is het advies de behandeling na een week te staken. In dit geval wordt met de patiënt besproken dat behandeling van de dyspneu met opioïden niet effectief en dus niet zinvol is en dat moet worden ingezet op intensivering van de niet-medicamenteuze behandeling.
De werkgroep is van mening dat ondanks de negatieve studies onderhoudsbehandeling met langwerkend morfine is aangewezen bij een geselecteerde groep patiënten. Hierbij spelen twee overwegingen een rol. Ten eerste acht de werkgroep het op basis van wetenschappelijke literatuur [Ekström 2022, Verberkt 2020] en vanuit de praktijk aannemelijk dat er een subgroep bestaat van responders op opioïden. Ten tweede bestaat er discussie of het meten van een NRS dyspneuscore op een vast moment op de dag (zoals bij studies gebruikelijk) wel een optimale manier is om het effect van interventies op dyspneu vast te stellen [Wade 2017]. Het is denkbaar dat met een ander eindpunt wel een effect gevonden zou kunnen worden van opioïden op dyspneu.
Daarom geeft de werkgroep ter overweging om als de patiënt een positief effect ervaart van de kortwerkende morfine en deze ≥4 keer per dag gebruikt over te gaan op onderhoudsbehandeling met langwerkende morfine. De startdosering is 2dd 10 mg slow release morfine/dag. Bij een goed effect kan worden opgehoogd in stappen van 25-50% Het advies is daarbij om terughoudend te zijn met doseringen morfine hoger dan 30 mg p.o./dag. Hogere doseringen zijn alleen aangewezen bij patiënten die een duidelijk effect van morfine op dyspneu ervaren. De achtergrond hiervoor is dat er geen studies zijn waaruit blijkt dat een hogere dosering morfine effectief is en er daarnaast in een Zweedse longitudinale cohortstudie een hoger risico op mortaliteit werd gevonden bij hogere doseringen opioïden [Ekström 2014]. Het is daarbij wel de vraag of de verhoogde sterfte het directe gevolg is van de behandeling met hoge doses opioïden. Verberkt [2017] vond in haar review geen bewijs voor ernstige respiratoire bijwerkingen van behandeling met opioïden. Daarbij is het wel belangrijk om te vermelden dat zij bij het uitvoeren van hun meta-analyse alleen gaswisselingsparameters meenamen (zoals zuurstofsaturatie en koolzuurspanning) en dat door heterogeniteit van de studies voor een deel van de analyses maar een klein aantal studies meegenomen kon worden. Het risico op afhankelijkheid en de twijfel (op basis van de resultaten van alle recente RCTs) over de werkzaamheid van opioïden bij dyspneu spelen ook een rol bij het advies om terughoudend te zijn met doseringen hoger dan 30 mg morfine p.o./dag.
Zo nodig kan naast de onderhoudsbehandeling 5 mg morfine p.o. of 2,5 mg morfine s.c. of i.v. extra worden gegeven, tot 6dd.
Er is geen onderzoek gedaan naar het effect van opioïden op dyspneu bij patiënten die al een opioïd gebruiken vanwege pijn. De werkgroep is van mening dat in die situatie kortwerkend morfine kan worden ingezet ter bestrijding van dyspneu in een dosering van 1/6e van de dagdosering van het opioïd, tot 6dd. Als de patiënt een ander opioïd dan morfine gebruikt, wordt de dagdosering omgerekend naar morfine en hiervan 1/6e gegeven. De werkgroep beveelt niet aan om de onderhoudsmedicatie opioïden verder op te hogen dan 30 mg morfine of een equivalent hiervan. De overwegingen zijn hierbij gelijk aan die voor de opioïd-naieve patiënten. In de praktijk zal er zelden of nooit ruimte zijn om de onderhoudsdosering op te hogen.
Bij gebruik van een ander opioïd dan morfine kan overwogen worden de onderhoudsbehandeling te roteren naar de equi-analgetische dosering slow release morfine (zie pijnkaartje). Bij onvoldoende effect op dyspneu en/of pijn wordt de dosering opgehoogd in stappen van 25-50%. In deze situatie kunnen hogere doseringen dan 30 mg/dag worden gegeven.
Naast de onderhoudsbehandeling kan zo nodig kortwerkend morfine extra worden gegeven in een dosering van 1/6e van de (equi-analgetische) dagdosering, tot 6dd.
Naast chronische dyspneu in de palliatieve fase kan er ook een acute verslechtering optreden. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een COPD-longaanval of een pneumonie. In deze setting is weinig tot geen wetenschappelijke literatuur beschikbaar.
Op basis van positieve ervaringen in de praktijk kan in deze situaties naar de mening van de werkgroep overwogen worden om kortdurend (enkele dagen) een kortwerkend opioïd te geven, bijvoorbeeld 2.5-5 mg morfine s.c. of i.v. of 2,5-10 mg oraal, tot 6dd. In dit geval worden wat hoge maximale doseringen morfine geadviseerd, gelet op de situatie (plotselinge toename).
De werkgroep acht het belangrijk te vermelden dat er geen placebo-gecontroleerd onderzoek beschikbaar is over opioïden voor dyspneu bij patiënten in de stervensfase. De werkgroep adviseert in deze situatie opioïden voor te schrijven zoals geadviseerd in de richtlijn Zorg in de stervensfase.
Tot slot wil de werkgroep nog aangeven dat de voorkeur voor morfine is gebaseerd op het feit dat over dit middel de meeste wetenschappelijke literatuur beschikbaar is. Echter, mocht morfine niet goed verdragen worden, dan is er geen bezwaar tegen rotatie naar een ander opioïd met een equivalente dosis (zie conversietabel in richtlijn Pijn bij kanker). De werkgroep geeft hierbij geen voorkeur aan voor een specifiek middel, omdat dit op basis van de schaarse wetenschappelijke literatuur met andere middelen niet goed aan te geven is.
Samenvatting opioïden bij dyspneu
Zes recente grote placebo-gecontroleerde gerandomiseerde studies laten geen verschil zien tussen onderhoudsbehandeling met langwerkend morfine en placebo met betrekking tot het effect op dyspneu in het dagelijks leven bij patiënten met COPD.
Gerandomiseerd onderzoek bij patiënten met COPD laat zien dat kortwerkende opioïden wel invloed hebben op dyspneu, meestal onderzocht bij inspanningsonderzoek in de laboratoriumsetting.
Het advies van de richtlijn is om eerst te onderzoeken of kortwerkend morfine (2,5-5 mg p.o. of 2,5 mg s.c. of i.v., zo nodig, tot 6dd) effect heeft op de dyspneu. Als dat het geval is en als patiënten vier keer of meer per 24 uur kortwerkend morfine nodig hebben, kan gestart worden met slow release morfine 2dd 10 mg p.o;, zo nodig op te hogen in stappen van 25-50%. De richtlijn adviseert terughoudendheid met doseringen van meer dan 30 mg p.o./dag, omdat het effect van hogere doseringen niet bewezen is, er een risico is op afhankelijkheid en een risico op sterfte.
Als een patiënt al een opioïd gebruikt (bijv. vanwege pijn) is het advies om eerst te starten met kortwerkend morfine zo nodig, tot 6dd. Bij een goed effect en frequent gebruik van kortwerkend morfine kan geroteerd worden naar slow release morfine en zo nodig opgehoogd worden in stappen van 25-50%. Hierbij kunnen hogere doseringen dan 30 mg p.o./dag worden gegeven.
Voor de behandeling van dyspneu in de stervensfase wordt verwezen naar de richtlijn Zorg in de stervensfase.
Er is nauwelijks onderzoek verricht naar het effect van morfine bij dyspneu in acute situaties, zoals een COPD-longaanval of een longembolie. De richtlijn adviseert om hierbij kortdurend (enkele dagen) een kortwerkend opioïd te geven, bijvoorbeeld 2,5-5 mg morfine s.c. of i.v. of 2,5-10 mg oraal, tot 6dd.
Voor de behandeling van dyspneu bij acute palliatieve sedatie wordt verwezen naar de richtlijn Palliatieve sedatie.
Benzodiazepines
Bij het literatuuronderzoek (2015) werden vier cross-over RCT’s gevonden bij patiënten met vergevorderde stadia van COPD) die benzodiazepines (clorazepaat, alprazolam of diazepam) vergeleken met placebo [Simon 2010]. Een meta-analyse van drie studies hiervan liet geen significant verschil zien tussen benzodiazepines en placebo ten aanzien van het effect op dyspneu.
Bij het literatuuronderzoek van 2021 werden vier gerandomiseerde studies bij COPD gevonden, die een benzodiazepine vergeleken met placebo [Simon 2016]. Een meta-analyse hiervan liet geen significant verschil zien.
Bij het literatuuronderzoek van 2026 werden geen nieuwe studies bij COPD gevonden.
Kwaliteit van het bewijs
De kwaliteit van het bewijs was laag.
Beschikbare middelen (kosten)
De kosten voor benzodiazepines zijn €0,29 per tablet (medicijnkosten.nl, geraadpleegd op 22-05-2026) exclusief terhandstellingskosten. Deze kosten worden voor deze toepassing niet vergoed door de zorgverzekeraar.
Aanvaardbaarheid
Slaperigheid en verminderde alertheid komen frequent voor bij het gebruik van benzodiazepines, zeker bij het starten van de behandeling. Daarnaast bestaat er een risico op afhankelijkheid van benzodiazepines, met name bij hogere doseringen. Ook hebben benzodiazepines een ernstige of potentieel gevaarlijke invloed op de rijvaardigheid [Categorie 3, Instituut verantwoord medicijngebruik] en verhogen ze het valrisico.
Het gebruik van benzodiazepines bij COPD is geassocieerd met een verhoogde kans op respiratoire bijwerkingen en overlijden [Ekström 2014, Le 2020]. Benzodiazepines zijn gecontra-indiceerd bij ernstige respiratoire insufficiëntie.
Haalbaarheid
Benzodiazepines zijn in Nederland goed beschikbaar. Van de patiënt vergt het inname van een tablet, over het algemeen een- tot driemaal per dag.
Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
Gezien de negatieve bevindingen in de wetenschappelijke literatuur en de bekende nadelige effecten van benzodiazepines, zoals beschreven onder het kopje ‘aanvaardbaarheid’, is de werkgroep van mening dat er geen rol is voor benzodiazepines in de behandeling van dyspneu zonder onderliggende angst in de palliatieve fase.
De richtlijn Dyspneu van de Japanese Society for Palliative Medicine [Yamamuchi 2024} raadt benzodiazepines alleen aan in combinatie met morfine. De richtlijn Symptoom management van de European Respiratory Society [Holland 2024] doet geen uitspraak over het gebruik van benzodiazepines bij dyspneu bij respiratoire aandoeningen.
Zoals beschreven in de modules Inleiding en Behandeling van de oorzaak van deze richtlijn kan angst wel een onderliggende oorzaak of verergerende factor zijn voor dyspneu. Derhalve is de werkgroep van mening dat bij de combinatie van dyspneu en angst benzodiazepines overwogen kunnen worden. Voor de praktische uitvoering hiervan wordt verwezen naar de richtlijn Angst in de palliatieve fase.
Antidepressiva
Bij het literatuuronderzoek voor de richtlijn COPD (2021) en voor de richtlijn Dyspneu (2026) werden geen studies gevonden.
De werkgroep vond zelf twee dubbelblinde, placebo-gecontroleerde RCT’s waarbij specifiek het effect van antidepressiva op dyspneu werd onderzocht [Currow 2019, Higginson 2024]. In de studie van Currow [2019] werd sertraline vergeleken met placebo bij 223 patiënten (71% COPD, 19% interstitieel longlijden, 15% longkanker, 5% hartfalen) met dyspneu ondanks optimale behandeling van de onderliggende aandoening en een modified Medical Research Council (mMRC) score van 2 tot 4. Er werd na 4 weken geen verschil gevonden tussen sertraline en placebo wat betreft dyspneu (Odds Ratio 1.00, 95% confidence interval 0,71-1,40). De Better-B studie van Higginson [2024] onderzocht mirtazapine bij 225 patiënten (55% COPD, 45% interstitieel longlijden) met dyspneu en een mMRC score van 3 of 4. Er was na 7 weken behandeling geen verschil in dyspneu (gemeten met een Numeric Rating Scale, NRS) tussen mirtazapine en placebo (gemiddeld verschil NRS 0.105, 95% confidence interval -0.407, 0,618), maar wel een verschil in bijwerkingen (niet gespecificeerd; 64% bij gebruik van mirtazapine en 40% bij gebruik van placebo). Belangrijk is om te vermelden dat in de studie van Currow et al. patiënten met een ernstige depressie werden uitgesloten van deelname. In de studie van Higginson et al. werden patiënten uitgesloten met een voorgeschiedenis van depressie of eerder gebruik van antidepressiva.
Naast deze twee RCT’s werden in een narratieve review van Higginson [2025] nog zes placebo-gecontroleerde RCT’s beschreven waar antidepressiva werden onderzocht bij patiënten met een pulmonale aandoening (alleen COPD in 5 van de 6 studies). In deze studies werd niet primair het effect van antidepressiva op dyspneu onderzocht In drie studies was dyspneu wel als secundair eindpunt. De enige studie die een mogelijk positief effect aantoonde was een feasability studie die plaatsvond voorafgaand aan de bovengenoemde Better-B studie Higginson [2020]. In deze studie werd bij 64 patiënten met een longaandoening verbeterde de Numeric Rating Score voor ergste dyspneu meer bij gebruik van mirtazapine gedurende vier weken versus placebo: -1,3 (-2,1 tot –0,5) punten versus -0,8 (-1,6 tot 0,0) punten. Echter, omdat het een feasability onderzoek betrof werd er geen statistiek op deze uitkomst uitgevoerd.
Kwaliteit van het bewijs
De studies van Currow [2019] en Higginson [2020 en 2024] zijn niet gegradeerd.
Beschikbare middelen (kosten)
De kosten voor antidepressiva zijn €0,10 tot €0,20 per tablet (medicijnkosten.nl, geraadpleegd op 22-05-2026) exclusief terhandstellingskosten. Deze kosten worden voor deze toepassing niet vergoed door de zorgverzekeraar.
Aanvaardbaarheid
Het gebruik van antidepressiva kan, met name in de startfase, gepaard gaan met bijwerkingen zoals (bij SSRI's) maag-darmklachten, seksuele disfunctie, centrale bijwerkingen (hoofdpijn, toegenomen angst, agitatie, rusteloosheid, slapeloosheid of juist slaperigheid), autonome effecten (droge mond, hyperhidrose) en onthoudingsverschijnselen bij plotseling staken.
Haalbaarheid
Antidepressiva zijn in Nederland goed beschikbaar. Van de patiënt vergt het inname van een tablet, over het algemeen eenmaal per dag.
Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
Er is slechts beperkte wetenschappelijke literatuur beschikbaar over de behandeling van dyspneu in de palliatieve fase met antidepressiva. Eén feasability studie liet een mogelijk positief effect zien van mirtazapine op dyspneu bij longaandoeningen. Echter, in de grotere placebo-gecontroleerde trial die hierop volgde, werd er geen positief effect van mirtazapine gevonden. Alle andere RCT’s lieten ook geen verschil zien tussen een antidepressivum en placebo. De werkgroep is op basis van de huidige wetenschappelijke literatuur van mening dat er daarom zonder onderliggende depressie voor antidepressiva geen rol is voor de behandeling van dyspneu.
De richtlijn Symptoommanagement van de European Respiratory Society [Holland 2024] doet geen aanbeveling over het gebruik van antidepressiva bij dyspneu bij patiënten met respiratoire aandoeningen.
De werkgroep is van mening dat antidepressiva wel overwogen kunnen worden bij de combinatie van dyspneu met depressie of (in het geval van SSRI's) angst. Dit gaat uit van een multidimensionele benadering van dyspneu (zie Inleiding) en de veronderstelling dat depressie en angst van invloed zijn op dyspneu en behandeling hiervan zal leiden tot afname van dyspneu. Wetenschappelijk bewijs hiervoor is er niet. Hiervoor wordt verwezen naar de relevante richtlijnen, te weten ‘Angst in de palliatieve fase’, ‘Depressie in de palliatieve fase’ en 'Palliatieve zorg bij mensen met COPD’. Voorwaarde is een levensverwachting van >3 maanden.
Abdallah SJ, Wilkinson-Maitland C, Saad N, Li PZ, Smith BM, Bourbeau J, et al. Effect of morphine on breathlessness and exercise endurance in advanced COPD: a randomised crossover trial. The European respiratory journal. 2017; 50(4).
Altree TJ, Pinczel AJ, Toson B, Loffler KA, Hudson AL, Zeng J, Proctor S, Naik G, Mukherjee S, Catcheside P, Somogyi A, Currow DC, Eckert DJ. The Effects of Low-Dose Morphine on Sleep and Breathlessness in COPD: A Randomized Trial. Chest. 2025 Jun;167(6):1578-1590.
Bailey CD, Wagland R, Dabbour R, et al. An integrative review of systematic reviews related to the management of breathlessness in respiratory illnesses. BMC Pulm Med. 2010 Dec 9;10:63.
Currow D, Louw S, McCloud P, et al. Regular, sustained-release morphine for chronic breathlessness: a multicentre, double-blind, randomised, placebo-controlled trial [published correction appears in Thorax. 2020 Jul;75(7):e5]. Thorax 2020; 75(1): 50-56.
Currow DC, Ekström M, Louw S, et al. Sertraline in symptomatic chronic breathlessness: a double blind, randomised trial. Eur Respir J 2019; 53(1): 1801270.
Dy SM, Gupta A, Waldfogel JM, et al Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer. AHRQ Comparative Effectiveness Reviews. Agency for Healthcare Research and Quality; 2020. doi:10.23970/ AHRQEPCCER232
Ekström M, Nilsson F, Abernethy AA, Currow DC. Effects of opioids on breathlessness and exercise capacity in chronic obstructive pulmonary disease. A systematic review. Ann Am Thorac Soc. 2015; 12(7): 1079-92.
Ekström MP, Bornefalk-Hermansson, Abernathy AP, et al. Safety of benzodiazepines and opioids in very severe respiratory disease: national prospective study. BMJ. 2014 Jan 30;348:g445. doi: 10.1136/bmj.g445.
Ferreira DH, Louw S, McCloud P, et al. Controlled-Release Oxycodone vs. Placebo in the Treatment of Chronic Breathlessness-A Multisite Randomized Placebo Controlled Trial. J Pain Symptom Manage 2020; 59(3): 581-589.
Higginson IJ, Wilcock A, Johnson MJ, et al. Randomised, double-blind, multicentre, mixed-methods, dose-escalation feasibility trial of mirtazapine for better treatment of severe breathlessness in advanced lung disease (BETTER-B feasibility). Thorax 2020; 75(2): 176-179.
Higginson IJ, Bajwah S, Krajnik M, Jolley CJ, Hui D. Recent advances in understanding the role of antidepressants to manage breathlessness in supportive and palliative care. Curr Opin Support Palliat Care. 2025 Jun 1;19(2):83-94.
Higginson IJ, Brown ST, Oluyase AO, May P, Maddocks M, Costantini M, Bajwah S, Normand C, Bausewein C, Simon ST, Ryan K, Currow DC, Johnson MJ, Hart SP, Mather H, Krajnik M, Tanzi S, Ghirotto L, Bolton CE, Janowiak P, Turola E, Jolley CJ, Murden G, Wilcock A, Farsides B, Brown JM; BETTER-B consortium. Mirtazapine to alleviate severe breathlessness in patients with COPD or interstitial lung diseases (BETTER-B): an international, multicentre, double-blind, randomised, placebo-controlled, phase 3 mixed-method trial. Lancet Respir Med. 2024 Oct;12(10):763-774.
Holland AE, Spathis A, Marsaa K, Bausewein C, Ahmadi Z, Burge AT, Pascoe A, Gadowski AM, Collis P, Jelen T, Reilly CC, Reinke LF, Romero L, Russell AM, Saggu R, Solheim J, Vagheggini G, Vandendungen C, Wijsenbeek M, Tonia T, Smallwood N, Ekström M. European Respiratory Society clinical practice guideline on symptom management for adults with serious respiratory illness. Eur Respir J. 2024 Jun 28;63(6):2400335.
Janowiak P, Krajnik M, Podolec Z, Bandurski T, Damps-Konstanska I, Sobanski P, et al. Dosimetrically administered nebulized morphine for breathlessness in very severe chronic obstructive pulmonary disease: a randomized, controlled trial. BMC polm. 2017; 17(1): 186.
Jennings AL, Davies AN, Higgins JP, et al. Opioids for the palliation of breathlessness in terminal illness. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2001; 4(4): CD002066.
Johnson MJ, Bland JM, Oxberry SG, Abernethy AP, Currow DC. Clinically important differences in the intensity of chronic refractory breathlessness. J Pain Symptom Manage. 2013; 46(6): 957-963.
Johnson MJ, Ekström M, Janssen DJ, Currow DC. Re: Liu et al., Effectiveness and safety of opioids on breathlessness and exercise endurance in patients with chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Palliat Med. 2024 Mar;38(3):400-401.
Johnson MJ, Williams B, Keerie C, Tuck S, Hart S, Bajwah S, Chaudhuri N, Pearson M, Cohen J, Evans RA, Currow DC, Higginson IJ, Hall P, Atter M, Norrie J, Fallon MT; MABEL collaborative. Morphine for chronic breathlessness (MABEL) in the UK: a multi-site, parallel-group, dose titration, double-blind, randomised, placebo-controlled trial. Lancet Respir Med. 2025 Nov;13(11):967-977.
Le TT, Park S, Choi M, Wijesinha M, Khokhar B, Simoni-Wastila L. Respiratory events associated with concomitant opioid and sedative use among Medicare beneficiaries with chronic obstructive pulmonary disease. BMJ Open Respir Res. 2020; 7(1) :e000483.
Liu, M., et al., Effectiveness and safety of opioids on breathlessness and exercise endurance in patients with chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Palliative Medicine, 2023. 37(9): p. 1365-1378.
Lopez-Saca JM, Centeno C. Opioids prescription for symptom relief on respiratory function: updated evidence. Curr Opin Support Palliat Care. 2014 Dec;8(4):383-90.
Lorenz KA, Lynn J, Dy SM, et al. Evidence for improving palliative care at the end of life: a systematic review. Ann Intern Med. 2008 Jan 15;148(2):147-59.
Marciniuk DD, Goodridge D, Hernandez P, et al. Managing dyspnea in patients with advanced chronic obstructive pulmonary disease: a Canadian Thoracic Society clinical practice guideline. Can Respir J. 2011 Mar-Apr;18(2):69-78.
kankderObarzanek, L., W. Wu, and V. Tutag-Lehr, Opioid Management of Dyspnea at End of Life: A Systematic Review. Journal of Palliative Medicine, 2023. 26(5): p. 711-726.
Poole PJ, Veale AG, Black PN. The effect of sustained-release morphine on breathlessness and quality of life in severe chronic obstructive pulmonary disease. Am J Respir Crit Care Med. 1998;157(6 Pt 1): 1877-80.
Simon S, Higginson I, Booth S, Harding R, Weingärtner V, Bausewein C. Benzodiazepines for the relief of breathlessness in advanced malignant and non‐malignant diseases in adults. Cochrane Database Syst Rev [Internet]. 2016; (10).
Simon ST, Higginson IJ, Booth S, et al. Benzodiazepines for the relief of breathlessness in advanced malignant and non-malignant diseases in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2010; 1(1): CD007354.
Simon ST, Köskeroglu P, Gaertner J, Voltz R. Fentanyl for the relief of refractory breathlessness: a systematic review. J Pain Symptom Manage 2013; 46(6): 874-886.
Simon, S.T., et al., Benzodiazepines for the relief of breathlessness in advanced malignant and non-malignant diseases in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2016. 10: p. CD007354.
Simon, S.T., et al., Practice review: Pharmacological management of severe chronic breathlessness in adults with advanced life-limiting diseases. Palliative Medicine, 2024. 38(10): p. 1079-1087.
Smallwood NE, Pascoe A, Wijsenbeek M, Russell AM, Holland AE, Romero L, Ekström M. Opioids for the palliation of symptoms in people with serious respiratory illness: a systematic review and meta-analysis. Eur Respir Rev. 2024 Oct 9;33(174):230265.
Verberkt CA, van den Beuken-van Everdingen MHJ, MD, Schols JMGA, Hameleers N, Wouters EFM, Janssen DJA, MD. Effect of sustained-release morphine for refractory breathlessness in COPD on health status: a randomized clinical trial. JAMA Intern Med. 2020;180: 1306-1314.
Viglino D, Daoust R, Bailly S, et al. Opioid drug use in emergency and adverse outcomes among patients with chronic obstructive pulmonary disease: a multicenter observational study. Sci Rep. 2020;10(1): 5038.
Wade J, Mendonca S, Booth S, Ewing G, Gardener AC, Farquhar M. Are within-person Numerical Rating Scale (NRS) ratings of breathlessness 'on average' valid in advanced disease for patients and for patients' informal carers? BMJ Open Respir Res. 2017 Oct 11;4(1):e000235.
Yamaguchi, Y., et al., Opioid Prescription Method for Breathlessness Due to Non-Cancer Chronic Respiratory Diseases: A Systematic Review. International Journal of Environmental Research & Public Health [Electronic Resource], 2022. 19(8): p. 18.
Yamaguchi T, Matsuda Y, Watanabe H, Kako J, Kasahara Y, Goya S, Kohara H, Mori M, Nakayama T; Japanese Society for Palliative Medicine (JSPM). Treatment Recommendation for Dyspnea in Patients with Advanced Disease: Revised Clinical Guidelines from the Japanese Society for Palliative Medicine. J Palliat Med. 2024 Oct;27(10):1404-1414.