Dyspneu - niet-medicamenteuze behandeling

Uitgangsvraag

Welke niet-medicamenteuze behandelingen worden aanbevolen voor patiënten met dyspneu in de palliatieve fase?

Methode: evidence-based (met uitzondering van andere fysiotherapeutische interventies en longvolumereductie)

Aanbevelingen

Algemeen

  • Maak bij de besluitvorming welke niet-medicamenteuze behandeling(en) in te zetten altijd een afweging van haalbaarheid en zinvolheid van de interventie, mede in het licht van de wens van de patiënt, zijn of haar verblijfplaats en de levensverwachting.

Ademhalingsoefeningen

  • Overweeg een verwijzing naar:
    • de fysiotherapeut, ademtherapeut, longverpleegkundige of physician assistant voor ademhalingsoefeningen ter vermindering van dyspneu;
    • de logopedist (bij problemen met adem-stemkoppeling);
    • de ergotherapeut voor ademhalingsoefeningen en adviezen over een juiste ademhalingsregulatie bij het uitvoeren van activiteiten en houdingsadviezen.

Ontspanningsoefeningen en mind-body interventies

  • Wees terughoudend met het aanbevelen van ontspanningsoefeningen en mind-body interventies.

Andere fysiotherapeutische interventies

  • Overweeg een verwijzing naar de fysiotherapeut voor andere interventies dan hierboven genoemd, zoals duur/intervaltraining, oefentherapie, adviezen t.a.v. houding, activiteitendosering en pacing.

Acupunctuur en acupressuur

  • Overweeg een verwijzing voor acupunctuur of acupressuur bij patiënten die daar open voor staan.

Hulpmiddelen bij het lopen

  • Overweeg om het gebruik van een rollator te adviseren als hulpmiddel voor het verminderen van dyspneu tijdens het lopen.
  • Bespreek daarbij ook de voordelen van een rollator:
    • mogelijkheid om even te gaan zitten tijdens het lopen;
    • ondersteuning van de balans;
    • vergroting van het thoraxvolume tijdens het lopen met een rollator;
    • gebruik als vervoermiddel voor de zuurstoffles en/of de boodschappen;
    • afname van vermoeidheid bij het lopen;
    • toename van loopafstand en fysieke activiteiten.
  • Schakel hiervoor zo nodig een fysiotherapeut, oefentherapeut of ergotherapeut in.
  • Bespreek weerstanden die bij de patiënt aanwezig kunnen zijn, zoals bijvoorbeeld schaamte voor het gebruik van een loophulpmiddel.

Luchtbevochtiging

  • Wees terughoudend met het aanbevelen van luchtbevochtiging ter behandeling van dyspneu.

Ventilator

  • Overweeg het gebruik van een handventilator, gericht op het gezicht, ter vermindering van dyspneu.

Zuurstof

  • Wees terughoudend met het chronisch gebruik van zuurstof ter bestrijding van dyspneu bij COPD bij een levensverwachting van meer dan enkele maanden.
  • Overweeg een proefbehandeling met zuurstof in de laatste weken tot maanden van het leven, bij patiënten met ernstige dyspneu en hypoxemie en een levensverwachting van een week tot enkele maanden, die niet in aanmerking komen voor behandeling met zuurstof met als oogmerk om de overleving te verlengen en niet reageren op niet-medicamenteuze en medicamenteuze interventies. Beoordeel het effect na enkele dagen en continueer de behandeling bij een gebleken effect op de dyspneu.
  • Overweeg zuurstofsuppletie bij inspanning bij diepe desaturaties (<85%, PaO2 <6,7 kPa of PaO2 <50 mm Hg) tijdens inspanning.
  • Overweeg bij plotseling ontstane (toename van) dyspneu met hypoxemie (bijv. bij een longembolie, een pneumonie of een longaanval) een proefbehandeling met zuurstof. Bij een klinische respons wordt de zuurstof gecontinueerd en (in principe) uiteindelijk gestaakt op geleide van de klachten.
  • Zie voor het gebruik van zuurstof in de stervensfase de richtlijn Zorg in de stervensfase. 
  • Evalueer het effect van toediening van zuurstof primair aan de hand van de dyspneu en niet aan de hand van de zuurstofsaturatie of arteriële bloedgassen.

High-flow zuurstof

  • Wees terughoudend met langdurig gebruik van high-flow zuurstof.
  • Overweeg in het ziekenhuis tijdelijke toediening van high-flow zuurstof bij onvoldoende reactie op standaardbehandeling met zuurstof bij acuut ontstane dyspneu (bijv. bij een longembolie, een pneumonie of een longaanval) in afwachting van het effect van behandeling van de onderliggende oorzaak.

Longvolumereductie

  • Overleg als longarts laagdrempelig met een centrum voor longvolumereductie over eventuele doorverwijzing ter beoordeling van opties voor chirurgische of bronchoscopische longvolumereductie bij mensen met gevorderd COPD, gekenmerkt door hyperinflatie en emfyseem.

Niet-invasieve beademing

  • Verwijs (als longarts) patiënten met hypercapnisch chronisch respiratoir falen naar een centrum voor Thuisbeademing ter beoordeling van de indicatie voor en de voor- en nadelen van niet-invasieve beademing. Het doel van niet-invasieve beademing is het verminderen van dyspneu en verbeteren van kwaliteit van leven en inspanningstolerantie.

Uitzuigen

  • Overweeg uitzuigen alleen bij een tracheacanule bij productie van veel en/of taai sputum.

Psychologische ondersteuning

  • Overweeg cognitieve gedragstherapie ter vermindering van dyspneu, zeker wanneer er sprake is van angst en/of somberheid. Houd bij de keuze rekening met de (on)mogelijkheid voor vergoeding, de wachttijd en de lange duur van de behandeling.

Hieronder worden per interventie alleen de conclusies m.b.t. patiënten met COPD weergegeven van het literatuuronderzoek van vorige versie van de richtlijn Dyspneu (2015)(bij het literatuuronderzoek verder aangegeven als (2015), de module Dyspneu van de richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) (verder aangegeven als 2021) en de huidige versie van de richtlijn Dyspneu (2026)(verder aangegeven als 2026). Conclusies, die bij latere richtlijnen zijn vervangen worden niet vermeld.
Zie voor de inleidingen, de PICO's en de bespreking van de studies bijlage Literatuuronderzoek richtlijn Dyspneu in de palliatieve fase.

Ademhalingsoefeningen bij COPD (2015)

LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat pursed lip breathing in vergelijking met geen ademhalingsoefeningen geen effect heeft op kwaliteit van leven.
[Holland 2012]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat pursed lip breathing in vergelijking met geen ademhalingsoefeningen effect heeft op inspanningstolerantie.
[Holland 2012]
LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat pursed lip breathing niet effectiever is dan expiratoire spiertraining met betrekking tot het effect op dyspneu gedurende de dag.
[Holland 2012]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat oefentherapie effectiever is dan ademhalingsfeedback met betrekking tot inspanningstolerantie.
[Holland 2012]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat het toevoegen van ademhalingsfeedback aan oefentherapie geen effect heeft op dyspneu bij inspanning.
[Holland 2012]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat het toevoegen van ademhalingsfeedback aan oefentherapie geen effect heeft op de inspanningstolerantie.
[Holland 2012]

Ademhalingsoefeningen bij COPD 2021
Inspiratoire spiertraining (2021)
Alle conclusies herzien in Richtlijn Dyspneu (2026).

Expiratoire spiertraining (2021)

LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat expiratoire spiertraining geen significant effect heeft op dyspneu bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van 2 gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie. 
[Neves 2014]
- Over het effect van expiratoire spiertraining op kwaliteit van leven bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat expiratoire spiertraining geen significant effect heeft op de 6-minuten loopafstand bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van 3 gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie. 
[Neves 2014]
- Over het effect van expiratoire spiertraining op fysiek functioneren bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Combinatie van inspiratoire en expiratoire spiertraining (2021)

- Er is bewijs dat de combinatie van inspiratoire en expiratoire spiertraining een significant effect heeft op dyspneu bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van 3 gerandomiseerde studies, maar er zijn onvoldoende gegevens om de bewijskracht te bepalen.
[Borge 2014]
- Over het effect van de combinatie van inspiratoire en expiratoire spiertraining op kwaliteit van leven en inspanningstolerantie bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.
- Over het effect van de combinatie van inspiratoire en expiratoire spiertraining op fysiek functioneren bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Getuite lippen ademhaling (2021)

ZEER LAAG Het beschikbare bewijs van zeer lage kwaliteit laat geen eensluidende conclusie toe over het effect van getuite lippen ademhaling op dyspneu bij patiënten met COPD, aangezien het effect verschilt naargelang het gebruikte meetinstrument.
[Mayer 2018, Borge 2014].
- Over het effect van getuite lippen ademhaling op kwaliteit van leven bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.
MATIG- LAAG Er is bewijs van matige (zuurstofsaturatie einde inspanning) tot lage kwaliteit (6-minuten wandeltest), dat getuite lippen ademhaling geen significant effect heeft op de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op meta-analyses van respectievelijk 6 en 2 gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie (6-minuten wandeltest). 
[Mayer 2018]
- Over het effect van expiratoire spiertraining op fysiek functioneren bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Diafragmatische ademhalingsoefeningen (2021)

LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat diafragmatische ademhalingsoefeningen een significant effect hebben op dyspneu bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op één gerandomiseerde studie met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie.
[Gu 2018]
- Over het effect van diafragmatische ademhalingsoefeningen op fysiek functioneren bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Begeleid diep ademen (2021)

LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat begeleid diep ademen een significant effect heeft op dyspneu in vergelijking met muziek bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op één gerandomiseerde studie met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie.
[Borge 2015]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat begeleid diep ademen geen significant effect heeft op kwaliteit van leven in vergelijking met muziek of stilzitten bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op één gerandomiseerde studie met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie.
[Borge 2015]
- Over het effect van begeleid diep ademen op fysiek functioneren bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Mindful ademen (2021)

ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat mindful ademen een tijdelijk significant effect heeft op dyspneu in vergelijking met standaardbehandeling bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op één gerandomiseerde studie met methodologische beperkingen, een minderheid aan patiënten met COPD en onvoldoende precisie.
[Tan 2019]
- Over het effect van mindful ademen op kwaliteit van leven bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.
- Over het effect van mindful ademen op fysiek functioneren bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Ademhalingsoefeningen bij COPD (2026)
Inspiratoire spiertraining (2026)

LAAG - ZEER LAAG De combinatie van longrevalidatie en inspiratoire spiertraining lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu en de kwaliteit van leven bij patiënten met COPD in vergelijking met longrevalidatie alleen.
[Ammous 2023, Cai 2024]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG De combinatie van longrevalidatie en inspiratoire spiertraining lijkt geen significant effect te hebben op de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD in vergelijking met longrevalidatie alleen, maar de evidence is zeer onzeker.
[Ammous 2023, Cai 2024]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Inspiratoire spiertraining lijkt een significant effect te hebben op dyspneu bij patiënten met COPD in vergelijking met sham of geen inspiratoire spiertraining, maar de evidence is zeer onzeker.
[Ammous 2023]

(Deze conclusie vervangt de conclusie in de vorige versie van deze richtlijn.)
ZEER LAAG Afhankelijk van het gekozen meetinstrument lijkt inspiratoire spiertraining wel (CRQ, CAT, SF-36, CCQ) of niet (SGRQ) een significant effect te hebben op de kwaliteit van leven bij patiënten met COPD in vergelijking met sham of geen inspiratoire spiertraining, maar de evidence is zeer onzeker.
[Ammous 2023]

(Deze conclusie vervangt de conclusie in de vorige versie van deze richtlijn.)
ZEER LAAG Afhankelijk van het gekozen meetinstrument lijkt inspiratoire spiertraining wel (6-minuten wandelafstand, VO2 max) of niet (12-minuten wandelafstand, Wmax, SWT) een significant effect te hebben op de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD in vergelijking met sham of geen inspiratoire spiertraining, maar de evidence is zeer onzeker.
[Ammous 2023]

(Deze conclusie vervangt de conclusie in de vorige versie van deze richtlijn.)

Begeleid diep ademen (2026)

REDELIJK Zingen heeft waarschijnlijk geen significant effect op dyspneu bij patiënten met COPD in vergelijking met niet zingen.
[Feng 2024, McNamara 2017] 

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Zingen lijkt geen significant effect te hebben op de kwaliteit van leven bij patiënten met COPD, maar de evidence is zeer onzeker.
[Feng 2024, McNamara 2017, Cai 2024]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Zingen lijkt geen significant effect te hebben op de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD, maar de evidence is zeer onzeker.
[Feng 2024, McNamara 2017]

(Nieuwe conclusie)

Getuite lippen ademhaling (2026)

- Getuite lippen ademhaling lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu bij patiënten met COPD.
[Cai 2024]

(Deze conclusie vervangt de conclusie in de vorige versie van deze richtlijn.)
- De combinatie van getuite lippen ademhaling en diafragmatische ademhalingsoefeningen lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu en de kwaliteit van leven bij patiënten met COPD.
[Cai 2024]

(Nieuwe conclusie)
LAAG De combinatie van getuite lippen ademhaling en diafragmatische ademhalingsoefeningen lijkt geen significant effect te hebben op de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD.
[Cai 2024, Yang 2022]

(Nieuwe conclusie)

Diafragmatische ademhalingsoefeningen (2026)

- Diafragmatische ademhalingsoefeningen lijken geen significant effect te hebben op dyspneu bij patiënten met COPD.
[Cai 2024]

(Deze conclusie vervangt de conclusie in de vorige versie van deze richtlijn.)
ZEER LAAG Diafragmatische ademhalingsoefeningen lijken geen significant effect te hebben op de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD, maar de evidence is zeer onzeker.
[Cai 2024]

(Deze conclusie vervangt de conclusie in de vorige versie van deze richtlijn.)

Ontspanningsoefeningen en mind-body interventies bij COPD (2015)

ZEER LAAG Er is conflicterend bewijs van zeer lage kwaliteit over het effect van progressieve spierrelaxatie op dyspneu bij patiënten met een vergevorderd stadium van COPD.
[Bausewein 2008]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat geleide verbeelding geen effect heeft op dyspneu bij patiënten met een vergevorderd stadium van COPD.
[Bausewein 2008]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat yoga in vergelijking met geen ademhalingsoefeningen geen effect heeft op dyspneu.
[Holland 2012]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat yoga in vergelijking met geen ademhalingsoefeningen effect heeft op kwaliteit van leven.
[Holland 2012]
MATIG Er is bewijs van matige kwaliteit dat yoga in vergelijking met geen ademhalingsoefeningen effect heeft op inspanningstolerantie.
[Holland 2012]

Actieve mind-body bewegingstherapie/meditatieve beweging bij COPD (2021)

ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat actieve mind-body bewegingstherapie in het algemeen geen significant effect heeft op dyspneu in vergelijking met looptraining bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op (een meta-analyse van) twee gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie en wordt bevestigd door een tweede meta-analyse. 
[Gendron 2018, Wu 2018]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat de combinatie van actieve mind-body bewegingstherapie en looptraining geen significant effect heeft op dyspneu in vergelijking met looptraining alleen bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op twee gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen.
[Gendron 2018]
LAAG - ZEER LAAG Er is bewijs van lage tot zeer lage kwaliteit dat Tai Chi geen significant effect heeft op dyspneu in vergelijking met gewone zorg bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op (meta-analyses van) meerdere gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen en/of onvoldoende precisie, maar wordt deels tegengesproken door een tweede meta-analyse.
[Ngai 2016, Wu 2018]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat de combinatie van Tai Chi en ademhalingsoefeningen een significant effect heeft op dyspneu in vergelijking met ademhalingsoefeningen alleen bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op één gerandomiseerde studie met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie.
[Ngai 2016]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat actieve mind-body bewegingstherapie in het algemeen een significant effect heeft op kwaliteit van leven in vergelijking met looptraining bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op (een meta-analyse van) drie gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie, maar wordt tegengesproken door een tweede meta-analyse.
[Gendron 2018, Wu 2018].
- Op basis van het beschikbare tegenstrijdige bewijs van lage tot zeer lage kwaliteit kan geen eensluidende uitspraak gedaan worden over het effect van de combinatie van actieve mind-body bewegingstherapie en looptraining of looptraining op kwaliteit van leven in vergelijking met looptraining of alleen looptraining bij patiënten met COPD.
[Gendron 2018]
LAAG - ZEER LAAG Er is bewijs van lage tot zeer lage kwaliteit dat Tai Chi geen significant effect heeft op kwaliteit van leven in vergelijking met gewone zorg bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op (meta-analyses van) meerdere gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen en/of onvoldoende precisie, maar wordt deels tegengesproken door een tweede meta-analyse.
[Ngai 2016, Wu 2018]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat de combinatie van Tai Chi en ademhalingsoefeningen geen significant effect heeft op kwaliteit van leven in vergelijking met ademhalingsoefeningen alleen bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van twee gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen.
[Ngai 2016]
MATIG Er is bewijs van matige kwaliteit dat de combinatie van Tai Chi en oefentherapie geen significant effect heeft op kwaliteit van leven in vergelijking met oefentherapie alleen bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op een één gerandomiseerde studie met methodologische beperkingen. 
[Ngai 2016]
LAAG - ZEER LAAG Er is bewijs van lage tot zeer lage kwaliteit dat meditatieve beweging in het algemeen een significant effect heeft op de inspanningstolerantie in vergelijking met looptraining bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op (meta-analyses van) meerdere gerandomiseerde studie met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie, maar wordt tegengesproken door een andere studie. 
[Wu 2018, Gendron 2018]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat de combinatie van actieve mind-body bewegingstherapie en looptraining of wandeltherapie geen significant effect heeft op de inspanningstolerantie in vergelijking met looptraining alleen bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van twee gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen. 
[Gendron 2018]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat Tai Chi een significant effect heeft op de loopafstand, maar niet op de inspanningsduur en VO2max, in vergelijking met gewone zorg bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op twee meta-analyses van meerdere gerandomiseerde studie met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie, maar wordt tegengesproken door een derde meta-analyse. 
[Ngai 2016, Wu 2018, Gendron 2018]
-- Over het effect van actieve mind-body bewegingstherapie op fysiek functioneren bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Yoga ademen (2021)

LAAG - ZEER LAAG Er is bewijs van lage tot zeer lage kwaliteit dat de combinatie van yoga ademen en voorlichting geen significant effect heeft op dyspneu in vergelijking met voorlichting alleen bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op één gerandomiseerde studie met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie.
[Kaminsky 2017]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat de combinatie van yoga-ademen en voorlichting geen significant effect heeft op kwaliteit van leven in vergelijking met voorlichting alleen bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op één gerandomiseerde studie met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie.
[Kaminsky 2017]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat de combinatie van yoga-ademen en voorlichting geen significant effect heeft op de inspanningstolerantie in vergelijking met voorlichting alleen bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op één gerandomiseerde studie met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie. 
[Kaminsky 2017]

Ontspanningsoefeningen en mind-body interventies bij COPD (2026)
Traditionele mind-body interventies (2026)

- Traditionele mind-body behandelingen in het algemeen lijken geen significant effect te hebben op dyspneu bij patiënten met COPD.
[Cai 2024]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Traditionele mind-body behandelingen in het algemeen lijken een significant effect te hebben op de kwaliteit van leven bij patiënten met COPD in vergelijking met oefentherapie, maar de evidence is zeer onzeker en de beschikbare reviews spreken elkaar tegen.
[Zhang 2023, Priego-Jimenez 2025, Cai 2024]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Traditionele mind-body behandelingen in het algemeen lijken een significant effect te hebben op de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD in vergelijking met oefentherapie, maar de evidence is zeer onzeker.
[Zhang 2023, Cai 2024]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG De combinatie van traditionele mind-body behandelingen en oefentherapie lijkt een significant effect te hebben op de kwaliteit van leven bij patiënten met COPD in vergelijking met oefentherapie alleen, maar de evidence is zeer onzeker en de beschikbare reviews spreken elkaar tegen.
[Zhang 2023, Priego-Jimenez 2025]

(Nieuwe conclusie)
LAAG De combinatie van traditionele mind-body behandelingen en oefentherapie lijkt een significant effect te hebben op de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD in vergelijking met oefentherapie alleen.
[Zhang 2023]

(Nieuwe conclusie)

Tai Chi bij COPD (2026)

LAAG - ZEER LAAG Tai Chi lijkt een significant effect te hebben op de kwaliteit van leven bij patiënten met COPD in vergelijking met gewone zorg.
[Liu 2021, Priego-Jimenez 2025, Cai 2024]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Tai Chi lijkt een significant effect te hebben op de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD in vergelijking met gewone zorg, maar de evidence is zeer onzeker.
[Liu 2021, Priego-Jimenez 2025, Cai 2024]

(Nieuwe conclusie)
LAAG Tai Chi lijkt een significant effect te hebben op de inspanningstolerantie, maar niet op de kwaliteit van leven bij patiënten met COPD in vergelijking met ademhalingsoefeningen.
[Liu 2021, Zhang 2023]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Tai Chi lijkt een significant effect te hebben op de kwaliteit van leven, maar niet op de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD in vergelijking met de combinatie van ademhalingsoefeningen en oefentherapie, maar de evidence is zeer onzeker.
[Liu 2021]

(Nieuwe conclusie)

Oi Gong bij COPD (2026)

LAAG Qi Gong lijkt een significant effect te hebben op de kwaliteit van leven en de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD.
[Xie 2025]

(Nieuwe conclusie)

Yoga bij COPD (2026)

ZEER LAAG Yoga lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu in vergelijking met geen behandeling bij patiënten met COPD.
[Cai 2024, Cramer 2019]

(Nieuwe conclusie)
LAAG - ZEER LAAG De beschikbare reviews rapporteerden conflicterende resultaten over het effect van yoga op de kwaliteit van leven en de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD.
[Cai 2024, Cramer 2019, Xie 2025]

(Nieuwe conclusie)

Er werd geen significant effect op dyspneu gevonden (geen cijfers gerapporteerd).

Mindfulness-gebaseerde interventies bij COPD (2026)

ZEER LAAG Mindfulness-gebaseerde interventies lijken geen significant effect te hebben op dyspneu en kwaliteit van leven bij patiënten met COPD, maar de evidence is zeer onzeker.
[Lopez-Lois 2021]

(Nieuwe conclusie)

Muziektherapie bij COPD (2026)

ZEER LAAG Muziektherapie (luisteren) lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu, maar wel op de kwaliteit van leven en inspanningstolerantie bij patiënten met COPD in vergelijking met geen muziektherapie, maar de evidence is zeer onzeker.
[Feng 2024]

(Nieuwe conclusie)

Acupunctuur en acupressuur bij COPD (2015)

LAAG Er is conflicterend bewijs van lage kwaliteit over het effect van acupunctuur op kwaliteit van leven in vergelijking met sham acupunctuur bij patiënten met een vergevorderd stadium van COPD.
[Bausewein 2008, Suzuki 2012]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat acupunctuur een effect heeft op de inspanningstolerantie in vergelijking met sham acupunctuur bij patiënten met een vergevorderd stadium van COPD.
[Bausewein 2008, Suzuki 2012]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat acupressuur effect heeft op dyspneu en fysiek functioneren in vergelijking met sham acupressuur bij patiënten met een vergevorderd stadium van COPD.
[Bausewein 2008]

Acupunctuur en acupressuur bij COPD (2021 en 2026)
Niet onderzocht.

Neurostimulatie bij patiënten met een vergevorderd stadium van COPD (2015)

LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat neurostimulatie van de onderste ledematen in vergelijking met geen neurostimulatie effect heeft op dyspneu.
[Bausewein 2008, Pan 2014]
LAAG Er is conflicterend bewijs van lage kwaliteit over het effect van quadriceps elektrostimulatie op inspanningstolerantie .
[Bausewein 2008, Pan 2014]

Neurostimulatie bij COPD (2021 en 2026)
Niet onderzocht.

Vibratie thoraxwand bij patiënten met een vergevorderd stadium van COPD (2015)

LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat thoraxwandvibratie in vergelijking met geen thoraxwandvibratie effect heeft op dyspneu.
[Bausewein 2008]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat in-phase thoraxwandvibratie in vergelijking met out-phase thoraxwandvibratie effect heeft op dyspneu.
[Bausewein 2008]

Vibratie thoraxwand bij COPD (2021 en 2026)
Niet onderzocht.

Hulpmiddelen bij het lopen bij COPD (2015)

LAAG - ZEER LAAG Er is bewijs van lage tot zeer lage kwaliteit dat het gebruik van een rollator effect heeft op dyspneu en inspanningstolerantie in vergelijking met geen gebruik van een rollator. 
[Bausewein 2008]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat het gebruik van een rollator geen effect heeft op kwaliteit van leven.
[Bausewein 2008]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat een wandelstok in vergelijking met geen hulpmiddel geen significant effect heeft op dyspneu en inspanningstolerantie.
[Bausewein 2008]
MATIG Er is bewijs van matige kwaliteit dat een zuurstoffles in een karretje in vergelijking met een draagzak een significant effect heeft op dyspneu. 
[Bausewein 2008]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat een zuurstoffles in een karretje in vergelijking met een draagzak een significant effect heeft op inspanningstolerantie 
[Bausewein 2008]

Hulpmiddelen bij het lopen bij COPD (2021)

LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat een rollator een significant effect heeft op dyspneu na 6 minuten lopen in vergelijking met geen rollator bij patiënten met stabiele COPD. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van drie gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie.
[Lee 2018]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat een rollator geen significant effect heeft op kwaliteit van leven in vergelijking met geen rollator bij patiënten met stabiele COPD. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van twee gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie.
[Lee 2018]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat een rollator een significant effect heeft op de 6-minuten loopafstand in vergelijking met geen rollator bij patiënten met stabiele COPD. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van drie gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen, inconsistente resultaten en onvoldoende precisie.
[Lee 2018]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat een rollator geen significant effect heeft op de 12-minuten loopafstand in vergelijking met geen rollator bij patiënten met stabiele COPD. Het bewijs is gebaseerd op één gerandomiseerde studie met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie.
[Lee 2018]
- Over het effect van hulpmiddelen bij het lopen op het fysiek functioneren bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Hulpmiddelen bij het lopen bij COPD (2026)
Geen nieuwe studies gevonden.

Geen studies gevonden in 2015 en 2026, niet onderzocht in 2021.

Ventilator bij gemengde populatie (kanker en COPD) (2015)
Ventilator bij kanker en/of COPD (2015)
Conclusie vervangen door de conclusie t.a.v. dyspneu van de huidige versie van de Richtlijn Dyspneu (2026)

Ventilator bij COPD
Ventilator bij COPD (2015)
Geen studies gevonden.

Ventilator bij COPD (2021)

ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat een ventilator t.h.v. het gelaat een significant effect heeft op dyspneu in vergelijking met een ventilator t.h.v. het been bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op 3 gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen en onduidelijke precisie.
[Qian 2019]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat een ventilator t.h.v. het gelaat een significant effect heeft op inspanningstolerantie in vergelijking met een ventilator t.h.v. het been bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op 1 gerandomiseerde studie met methodologische beperkingen en onduidelijke precisie.
[Qian 2019]
- Over het effect van een ventilator op kwaliteit van leven en fysiek functioneren bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Ventilator bij COPD (2026)
Geen nieuwe studies gevonden.

Zuurstof bij COPD (2015)

MATIG Er is conflicterend bewijs van matige kwaliteit over het effect van zuurstof in vergelijking met kamerlucht op dyspneu die matig of niet hypoxemisch zijn. 
[Uronis 2011, Moore 2011]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat zuurstof in vergelijking met kamerlucht een significant effect heeft op dyspneu tijdens inspanning. 
[Bradley 2007, Ozalevli 2007]
LAAG Er is conflicterend bewijs van lage kwaliteit over het effect van zuurstof in vergelijking met kamerlucht op de kwaliteit van leven. 
[Uronis 2011, Moore 2011]
MATIG Er is bewijs van matige kwaliteit dat zuurstof in vergelijking met kamerlucht geen significant effect heeft op fysiek functioneren.
[Uronis 2011]
MATIG Er is conflicterend bewijs van matige kwaliteit over het effect van zuurstof op de inspanningstolerantie in vergelijking met kamerlucht.
[Bradley 2007, Moore 2011, Ozalevli 2007]

Zuurstof bij COPD (2021)

MATIG Er is bewijs van matige kwaliteit dat zuurstofbehandeling geen significant effect heeft op dyspneu (gemeten met de Borg-schaal) tijdens inspanning in vergelijking met kamerlucht bij patiënten met COPD zonder hypoxie in rust. Het bewijs is gebaseerd op 1 gerandomiseerde studie met onvoldoende precisie.
[Ameer 2014]
ZEER LAAG Er is bewijs van zeer lage kwaliteit dat zuurstofbehandeling een significant effect heeft op dyspneu (gemeten met de Borg-schaal) na inspanning in vergelijking met kamerlucht bij patiënten met COPD zonder hypoxie in rust. Het bewijs is gebaseerd op 2 gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen en onvoldoende precisie. 
[Ameer 2014]
MATIG Er is bewijs van matige kwaliteit dat zuurstofbehandeling een significant effect heeft op dyspneu (gemeten met de CRQ dyspneu subschaal) in vergelijking met kamerlucht bij patiënten met COPD zonder hypoxie in rust. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van 4 gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen. 
[Ameer 2014]
LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat zuurstofbehandeling een significant effect heeft op dyspneu bij inspanning of dagelijkse activiteiten in vergelijking met kamerlucht bij patiënten met COPD met milde of geen hypoxie. Het verschil is echter niet klinisch relevant. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van 32 gerandomiseerde studies. In twee gerandomiseerde studies werd geen effect van zuurstofbehandeling op dyspneu in het dagelijks leven aangetoond. 
[Ekström 2016]
MATIG Er is bewijs van matige kwaliteit dat kortdurende zuurstofbehandeling vlak voor een inspanning geen significant effect heeft op dyspneu in vergelijking met kamerlucht bij patiënten met COPD met milde of geen hypoxie. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van 4 gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen. 
[Ekström 2016]
MATIG Er is bewijs van matige kwaliteit dat zuurstofbehandeling geen significant effect heeft op kwaliteit van leven in vergelijking met kamerlucht bij patiënten met COPD met milde of geen hypoxie. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van 5 gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen.
[Ekström 2016]
MATIG Er is bewijs van matige kwaliteit dat zuurstofbehandeling geen significant effect heeft op kwaliteit van leven in vergelijking met kamerlucht bij patiënten met COPD zonder hypoxie in rust. Het bewijs is gebaseerd op een meta-analyse van 4 gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen. 
[Ameer 2014]
MATIG Er is bewijs van matige kwaliteit dat behandeling met zuurstof geen significant effect heeft op inspanningstolerantie in vergelijking met kamerlucht bij patiënten met COPD zonder hypoxie in rust. Het bewijs is gebaseerd op 4 gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen.
[Ameer 2014]
- Over het effect van zuurstof op fysiek functioneren bij patiënten met COPD zonder hypoxemie in rust kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Zuurstof bij COPD (2026)

LAAG - ZEER LAAG Zuurstofbehandeling tijdens inspanning lijkt een significant effect te hebben op inspanningsdyspneu bij patiënten met gevorderde COPD in vergelijking met kamerlucht.
[Ahmadi 2025, Hasegawa 2023, Archontakis 2024]

(Nieuwe conclusie)
LAAG - ZEER LAAG Zuurstofbehandeling tijdens longrevalidatie lijkt geen significant effect te hebben op inspanningsdyspneu bij patiënten met gevorderde COPD in vergelijking met kamerlucht.
[Hasegawa 2023, Archontakis 2024]

(Nieuwe conclusie)
REDELIJK Zuurstofbehandeling tijdens longrevalidatie heeft waarschijnlijk geen significant effect op dyspneu in rust bij patiënten met gevorderde COPD in vergelijking met kamerlucht.
[Archontakis 2024]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Ambulante zuurstofbehandeling tijdens inspanning lijkt geen significant effect te hebben op inspanningsdyspneu en de inspanningstolerantie bij patiënten met gevorderde COPD in vergelijking met kamerlucht, maar de evidence is zeer onzeker.
[Archontakis 2024]

(Nieuwe conclusie)
LAAG Zuurstofbehandeling tijdens dagelijkse activiteiten lijkt geen significant effect te hebben op inspanningsdyspneu bij patiënten met gevorderde COPD in vergelijking met kamerlucht.
[Hasegawa 2023]

(Nieuwe conclusie)
REDELIJK Zuurstofbehandeling heeft waarschijnlijk geen significant effect op de kwaliteit van leven bij patiënten met gevorderde COPD in vergelijking met kamerlucht.
[Ahmadi 2025, Hasegawa 2023, Archontakis 2024]

(Deze conclusie bevestigt de conclusie in de vorige versie van deze richtlijn.)
LAAG Zuurstofbehandeling tijdens inspanning lijkt een significant effect te hebben op de inspanningstolerantie bij patiënten met gevorderde COPD in vergelijking met kamerlucht.
[Hasegawa 2023, Archontakis 2024]

(Nieuwe conclusie)
REDELIJK Zuurstofbehandeling tijdens dagelijkse activiteiten heeft waarschijnlijk geen significant effect op de inspanningstolerantie bij patiënten met gevorderde COPD in vergelijking met kamerlucht.
[Hasegawa 2023]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Zuurstofbehandeling tijdens longrevalidatie lijkt geen significant effect te hebben op de inspanningstolerantie bij patiënten met gevorderde COPD in vergelijking met kamerlucht, maar de evidence is zeer onzeker.
[Hasegawa 2023, Archontakis 2024]

(Nieuwe conclusie)

High-flow zuurstof bij COPD (2015 en 2021)
Niet onderzocht.

High-flow zuurstof bij COPD (2026)

ZEER LAAG High-flow zuurstof lijkt geen significant effect te hebben op dyspneu bij patiënten met COPD, maar de evidence is zeer onzeker.
[Oltra 2024, Prieur 2022, Moya-Gallardo 2024]

(Nieuwe conclusie)
LAAG High-flow zuurstof lijkt geen significant effect te hebben op de kwaliteit van leven bij patiënten met COPD.
[Oltra 2024, Prieur 2022, Moya-Gallardo 2024]

(Nieuwe conclusie)
LAAG High-flow zuurstof lijkt een significant effect te hebben op de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD, maar de beschikbare reviews spreken elkaar tegen.
[Oltra 2024, Prieur 2022, Moya-Gallardo 2024]

(Nieuwe conclusie)

Niet-invasieve beademing bij COPD (2015)
Conclusies vervangen door de conclusies van de huidige versie van de Richtlijn Dyspnoe (2026)

Niet-invasieve beademing bij COPD (2021)
Consensus-based uitgewerkt.

Niet-invasieve beademing bij COPD (2026)

LAAG Chronische niet-invasieve beademing lijkt een significant effect te hebben op dyspneu (op 12 maanden, maar niet op 3 maanden) en de kwaliteit van leven (op 3 maanden, maar niet op 12 maanden), maar niet op de inspanningstolerantie bij patiënten met stabiele COPD in vergelijking met geen niet-invasieve beademing.
[Raveling 2021]

(Deze conclusie bevestigt de conclusie in de vorige versie van deze richtlijn.)
LAAG Niet-invasieve beademing lijkt geen significant effect te hebben op de kwaliteit van leven bij patiënten met post-exacerbatie COPD in vergelijking met geen niet-invasieve beademing.
[Raveling 2021]

(Deze conclusie bevestigt de conclusie in de vorige versie van deze richtlijn.)
REDELIJK Niet-invasieve beademing tijdens oefentherapie heeft waarschijnlijk geen significant effect op dyspneu, maar wel op de kwaliteit van leven bij patiënten met COPD in vergelijking met geen niet-invasieve beademing.
[Raveling 2021]

(Deze conclusie bevestigt de conclusie in de vorige versie van deze richtlijn.)
LAAG Niet-invasieve beademing tijdens oefentherapie lijkt een significant effect te hebben op de inspanningstolerantie bij patiënten met COPD in vergelijking met geen niet-invasieve beademing.
[Raveling 2021]

(Deze conclusie bevestigt de conclusie in de vorige versie van deze richtlijn.)
- De discordante resultaten in de beschikbare reviews over positieve expiratoire drukbehandeling bij patiënten met COPD laten niet toe een eensluidende conclusie te trekken.
[Cardoso 2020, Franco 2024]

Richtlijn Dyspneu (2015)
Geen studies gevonden bij COPD

Richtlijn COPD (2021)
Niet onderzocht.

Richtlijn Dyspneu (2026)
Geen studies gevonden bij COPD

Zie module Voorlichting

Psychologische ondersteuning bij dyspneu bij COPD (2015)

LAAG Er is bewijs van lage kwaliteit dat cognitieve gedragstherapie gecombineerd met voorlichting in vergelijking met alleen voorlichting geen effect heeft op dyspneu.
[Norweg 2013]

Psychologische ondersteuning bij dyspneu bij COPD (2021)
Niet onderzocht.

Psychologische ondersteuning bij dyspneu bij COPD (2026)

ZEER LAAG Cognitieve gedragstherapie lijkt een significant effect te hebben op dyspneu en de kwaliteit van leven (fysiek welzijn) bij patiënten met COPD in vergelijking met geen cognitieve gedragstherapie, maar de evidence is zeer onzeker.
[Williams 2020]

(Nieuwe conclusie)
LAAG Cognitieve gedragstherapie lijkt een significant effect te hebben op de inspanningstolerantie en de kwaliteit van leven (mentaal welzijn) bij patiënten met COPD in vergelijking met geen cognitieve gedragstherapie.
[Williams 2020]

(Nieuwe conclusie)

Richtlijn COPD (2021)
Breathlessness support services (2021)

LAAG - ZEER LAAG Er is bewijs van lage tot zeer lage kwaliteit dat breathlessness support services geen significant effect hebben op dyspneu bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op twee gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen, een populatie die niet volledig uit patiënten met COPD bestaat en onvoldoende precisie.
[Farquhar 2016, Higginson 2014]
LAAG - ZEER LAAG Er is bewijs van lage tot zeer lage kwaliteit dat breathlessness support services geen significant effect hebben op kwaliteit van leven bij patiënten met COPD. Het bewijs is gebaseerd op twee gerandomiseerde studies met methodologische beperkingen, een populatie die niet volledig uit patiënten met COPD bestaat en onvoldoende precisie.
[Farquhar 2016, Higginson 2014]
- Over het effect van breathlessness support services op de inspanningstolerantie en het fysiek functioneren bij patiënten met COPD kan geen uitspraak gedaan worden bij gebrek aan gerandomiseerde studies.

Richtlijn Dyspneu (2026)
Breathlessness support services (2026)

- Door de tegenstrijdige resultaten in de beschikbare systematische review is het niet mogelijk een eenduidige conclusie te trekken over het effect van breathlessness support services op dyspneu en fysiek functioneren bij patiënten met dyspneu door een gevorderde ziekte in vergelijking met gewone zorg.
[Brighton 2019]

(Nieuwe conclusie)
LAAG Breathlessness services lijken een significant effect te hebben op stress/ongemak door dyspneu, maar niet op controle over dyspneu bij patiënten met dyspneu door een gevorderde ziekte in vergelijking met gewone zorg.
[Brighton 2019]

(Nieuwe conclusie)
ZEER LAAG Breathlessness support services lijken geen significant effect te hebben op de kwaliteit van leven bij patiënten met dyspneu door een gevorderde ziekte in vergelijking met gewone zorg, maar de evidentie is zeer onzeker.
[Brighton 2019]

(Nieuwe conclusie)

 

Inleiding

Bij de besluitvorming welke niet-medicamenteuze behandeling(en) in te zetten wordt altijd een afweging gemaakt van de haalbaarheid en zinvolheid van de interventie, mede in het licht van de wens van de patiënt, zijn of haar verblijfplaats en de levensverwachting. Meerdere niet-medicamenteuze interventies kunnen worden gecombineerd.
Niet alle mogelijke niet-medicamenteuze interventies ter behandeling van dyspneu zijn meegenomen bij het literatuuronderzoek. Hierbij kan o.a. gedacht worden aan duur/intervaltraining, oefentherapie, adviezen t.a.v. houding, activiteitendosering en pacing. Dit is vooral het domein van de fysiotherapeut. Verwijzing hiervoor kan worden overwogen.

Bespreking van onderzoeksresultaten

De resultaten van het literatuuronderzoek t.a.v. patiënten met COPD van de vorige versie van de richtlijn Dyspneu (verder Richtlijn Dyspneu 2015 genoemd) en de huidige versie (verder Richtlijn Dyspnoe 2026 genoemd) en van de module Dyspneu van de Richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (verder Richtlijn COPD 2021 genoemd) worden kort weergegeven in tabel 2 Literatuuronderzoek niet-medicamenteuze interventies bij patiënten met COPD in richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) en richtlijnen Dyspneu (2015 en 2026).
Hieronder worden de relevante niet-medicamenteuze behandelingen besproken. RCT’s die zijn gepubliceerd na de laatste systematische review worden consensus-based besproken.

De richtlijn Dyspneu (2015) liet zien dat pursed lip breathing effect had op dyspneu en inspanningstolerantie bij patiënten met COPD, maar niet op kwaliteit van leven [Holland 2012]. Instructie over buikademhaling en ademhalingsfeedback, toegevoegd aan oefentherapie, had geen effect op dyspneu [Holland 2012].
De richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) liet positieve effecten op dyspneu zien van inspiratoire spiertraining [Beaumont 2018, Borge 2014, Gu 2018], gecombineerde in- en expiratoire spiertraining [Borge 2014], diafragmatische ademhalingsoefeningen [Gu 2018] en mindful ademen [Tan 2019]. Er was geen uitspraak mogelijk over het effect op dyspneu van getuite lippen ademhaling (pursed lip breathing).
De richtlijn Dyspneu (2026) vond een positief effect van inspiratoire spiertraining op dyspneu, 6-minuten wandeltest en kwaliteit van leven bij patiënten met COPD [Ammous 2023]. Zingen [Feng 2024, McNamara 2017], getuite lippen ademhaling (pursed lip breathing) [Cai 2024] en diafragmatische ademhalingsoefeningen [Cai 2024] hadden geen effect op dyspneu.

Kwaliteit van het bewijs
De kwaliteit van de studies varieerde van laag tot zeer laag.

Beschikbare middelen (kosten)
Ademhalingsoefeningen kunnen worden gegeven door deskundige zorgverleners (fysiotherapeut, ademtherapeut, logopedist, longverpleegkundige of physician assistant). Of een verwijzing naar fysiotherapeut, ademtherapeut of logopedist vergoed wordt, is afhankelijk van de ziektekostenverzekering en de onderliggende aandoening.

Aanvaardbaarheid
Het regelmatig doen van ademhalingsoefeningen vergt discipline van de patiënt.

Haalbaarheid
Deskundige zorgverleners zijn gemakkelijk beschikbaar.

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
Er is zwakke en soms wisselende evidentie voor het effect van ademhalingsoefeningen op dyspneu bij patiënten met COPD. Inspiratoire spiertraining laat de meest consistente resultaten zien. De gegevens over het effect van getuite lippenademhaling (pursed lip breathing) en diafragmatische ademhalingsoefeningen op dyspneu zijn tegenstrijdig.
De in deze module beschreven niet-medicamenteuze interventies worden in het algemeen gegeven door fysiotherapeuten en soms door ademtherapeuten, logopedisten (bij problemen met adem-stemkoppeling), longverpleegkundigen en physician assistants. 
In de praktijk zal een fysiotherapeut of andere deskundige, die met ademhalingsoefeningen bekend is, samen met de patiënt onderzoeken welke interventies voor de individuele patiënt het meest aangewezen zijn.

De KNGF-richtlijn 'COPD' geeft de volgende aanbevelingen ten aanzien van spiertraining en ademhalingsoefeningen bij patiënten met COPD [KNGF 2020]:

  • Bied bij voorkeur ademspiertraining aan, indien er sprake is van een verminderde ademspierfunctie en:
    • er sprake is van dyspneu en als doel gesteld is deze te verminderen, en/of
    • duur/interval training nagenoeg onmogelijk wordt vanwege ernstige dyspneu.
  • Bied ademspiertraining enkel aan, indien de patiënt voldoende gemotiveerd is om (na instructie) de ademspiertraining zelfstandig te volbrengen (en eventueel bereid is om de benodigde apparatuur aan te schaffen).
  • Pas bij voorkeur ademhalingsinterventies toe bij mensen met COPD ter vermindering van dyspneu en verbetering van kwaliteit van leven en fysieke capaciteit.
  • Overweeg het aanleren van getuite lippen ademhaling bij mensen met (inspanningsgebonden) dyspneu. Maak alle patiënten bewust van de toepassing, het effect van deze techniek (ook als ze deze al automatisch toepassen) en dat het toegepast kan worden bij (herstel na) inspanning.
  • Leer de diafragma-ademhaling bij voorkeur niet aan bij mensen met COPD, met name niet bij mensen met hyperinflatie en/of teken van Hoover.

De richtlijn van de European Respiratory Society [2024] adviseert ademhalingsoefeningen om dyspneu bij patiënten met chronische respiratoire aandoeningen te behandelen. 
Op grond van de literatuur en de KNGF-richtlijn adviseert de werkgroep om mensen met dyspneu te verwijzen naar een deskundige zorgverlener, zonder een voorkeur uit te spreken voor een specifieke interventie. Bij kortademigheid tijdens het spreken en/of eten kan de patiënt verwezen worden naar de logopedist. Patiënten kunnen worden verwezen naar de ergotherapeut voor een juiste ademhalingsregulatie bij het uitvoeren van activiteiten en houdingsadviezen.

De richtlijn Dyspneu (2015) vond geen effect van geleide verbeelding [Bausewein 2008) of yoga [Holland 2012] op dyspneu bij patiënten met COPD. Er was conflicterende evidentie over het effect van progressieve spierrelaxatie op dyspneu [Bausewein 2008].
De richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) liet geen effect zien van Tai Chi [Ngai 2016] en yoga [Kaminsky 2017] op dyspneu bij patiënten met COPD
De richtlijn Dyspneu (2026) vond geen effect van klassieke mind-body behandelingen [Cai 2024, Lopez-Lois 2021], yoga [Cai 2024, Cramer 2019] en muziektherapie [Feng 2024] op dyspneu.

Kwaliteit van het bewijs
De kwaliteit van de studies varieerde van laag tot zeer laag.

Rationale van de aanbevelingen- van onderzoek naar aanbevelingen
De meeste studies vonden geen significant effect van ontspanningsoefeningen of mind-body interventies op dyspneu bij patiënten met COPD. De werkgroep beveelt dan ook om terughoudend te zijn deze interventiester behandeling van dyspneu.

De richtlijn Dyspneu (2015) liet geen effect op dyspneu zien van gecombineerde acupunctuur en acupressuur [Bausewein 2008]. Een gerandomiseerde studie bij patiënten met COPD liet effect zien van acupressuur op dyspneu [Bausewein 2008].
Het effect van acupunctuur en acupressuur op dyspneu is niet onderzocht in de richtlijnen Palliatieve zorg bij COPD (2021) en de richtlijn Dyspneu (2026).

Kwaliteit van het bewijs
De studies waren van lage kwaliteit.

Beschikbare middelen (kosten)
Voor acupunctuur en acupressuur moet de patiënt worden verwezen naar een deskundige therapeut. Acupunctuur wordt alleen vergoed vanuit een aanvullende ziektekostenverzekering

Aanvaardbaarheid
De belasting van acupunctuur en acupressuur is gering. Acupunctuur en acupressuur vallen niet onder reguliere zorg. Het is denkbaar dat sommige patiënten hier niet open voor staan.

Haalbaarheid
Acupuncturisten zijn gemakkelijk beschikbaar in Nederland.

Rationale van de aanbevelingen- van onderzoek naar aanbevelingen
Bij het literatuuronderzoek van de richtlijn Dyspneu (2015) zijn nauwelijks studies gevonden over het effect van acupunctuur en/of acupressuur op dyspneu. Bij de richtlijnen Palliatieve zorg bij COPD (2021) en de richtlijn Dyspneu (2026) is geen systematisch literatuuronderzoek meer verricht t.a.v. acupunctuur en acupressuur.
Een systematische review uit 2020 vond 12 RCT’s over acupunctuur (9 studies) of acupressuur (3 studies) bij dyspneu bij in totaal 597 patiënten met COPD (10 studies) of kanker (2 studies) [Von Trott 2020]. Acupunctuur of acupressuur werd vergeleken met sham acupunctuur of geen acupunctuur/acupressuur. Een meta-analyse van 10 studies liet een significant effect op dyspneu zien (Standardized Mean Difference (SMD) -1,77, 95% BI -,.05 tot –0,49; p = 0,007). Er was ook een significant effect op de loopafstand bij de 6-minuten wandeltest (SMD 0.93, 95%BI 0,27-1,59).
Een recente systematische review over acupunctuur voor dyspneu bij chronische longaandoeningen includeerde 23 RCT’s bij in totaal 1098 patiënten met stabiele COPD (11 studies), astma (8 studies) en longkanker (4 studies), waarbij acupunctuur werd vergeleken met sham acupunctuur [Yu 2024]. Een meta-analyse van 8 studies bij 375 patiënten waarbij dyspneu werd gemeten liet een Mean Difference (MD) zien van –2,25 (95%BI –3,46 tot –1,03, p=0,003). Zes van de acht studies in deze meta-analyse betroffen patiënten met COPD. Er waren geen verschillen in longfunctie (FEV1 en FVC) tussen beide groepen. De loopafstand bij de 6-minuten wandeltest (9 studies, 413 patiënten) was significant langer (MD 52,37 meter (95%BI 29,48-75,41meter, p<0,0001) in de groep die acupunctuur kreeg. De kwaliteit van leven was ook significant beter.
De werkgroep heeft geen ervaring en deskundigheid t.a.v. acupunctuur en acupressuur, maar is van mening dat een consult van een acupuncturist overwogen kan worden bij patiënten met COPD en dyspneu in de palliatieve fase, als die daar open voor staan.

Het effect van neurostimulatie werd uitsluitend onderzocht in de richtlijn Dyspneu (2015). Daarbij werden drie RCT’s gevonden bij in totaal 50 patiënten met COPD, waarbij een significant effect van neurostimulatie van de beenspieren op dyspneu werd aangetoond.
Het effect van neurostimulatie op dyspneu is niet onderzocht in de richtlijnen Palliatieve zorg bij COPD (2021) en de richtlijn Dyspneu (2026).

Beschikbare middelen
Deze interventie wordt in Nederland niet of nauwelijks toegepast.

Rationale van de aanbevelingen- van onderzoek naar aanbevelingen
Gelet op het feit dat neurostimulatie in Nederland (vrijwel) niet wordt toegepast doet de werkgroep geen aanbeveling t.a.v. neurostimulatie.

Vibratie van de thoraxwand werd uitsluitend onderzocht in de richtlijn Dyspneu (2015). Daarbij werden drie RCT’s van lage kwaliteit gevonden, waarbij het effect van vibratie van de thoraxwand bij in totaal 51 patiënten met COPD werd vergeleken met geen vibratie. Daarbij werd een significant effect op dyspneu gevonden.
Het effect van vibratie van de thoraxwand op dyspneu is niet onderzocht in de richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) en de richtlijn Dyspneu (2026).

Beschikbare middelen
Deze interventie wordt in Nederland niet of nauwelijks toegepast.

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
Gelet op het feit dat vibratie van de thoraxwand in Nederland (vrijwel) niet wordt toegepast, doet de werkgroep geen aanbeveling t.a.v. vibratie van de thoraxwand.

Bij het literatuuronderzoek van de richtlijn Dyspneu (2015) en de richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) werd gevonden dat het gebruik van een rollator significant effect had op dyspneu, inspanningstolerantie en 6-minuten loopafstand, maar niet op kwaliteit van leven. Tevens werd gevonden dat het vervoer van een zuurstoffles in een karretje significant effect had op dyspneu.
Er is geen bewijs voor het effect van andere hulpmiddelen bij het lopen (bijv. een wandelstok).
De richtlijn Dyspneu 2026 vond geen aanvullende studies.

Kwaliteit van het bewijs
De kwaliteit van het bewijs was laag tot zeer laag

Beschikbare middelen (kosten)
De meeste standaardmodellen kosten tussen de 80 en 150 euro. Een rollator wordt niet vergoed vanuit de basisverzekering, maar wel voor een deel vanuit een aanvullende verzekering en soms op aanvraag van de gemeente.

Aanvaardbaarheid
Het gebruik van een rollator is voor de meeste patiënten aanvaardbaar. 
In een studie van Vaes [2015] bij 15 mensen met matig ernstige tot ernstig COPD werden twee hulpmiddelen (de rollator en de loopfiets) vergeleken met elkaar en met geen hulpmiddel. De rollator gaf een significant grotere loopafstand en de langste tijd dat mensen kunnen lopen in vergelijking met de loopfiets en lopen zonder hulpmiddel. De loopfiets gaf daarentegen een kortere loopafstand dan lopen zonder hulpmiddel. 13 van de 15 deelnemers ervoeren een positief effect van de rollator, maar op de vraag of ze de rollator ook gaan gebruiken antwoordden er slechts 5 bevestigend. Redenen om de rollator niet te gebruiken waren schaamte, ‘ik kan gemakkelijk zonder’ en de ziekte is zichtbaar. Dit kwam ook bij andere studies naar voren [Prihartadi 2023].

Haalbaarheid
Een rollator is gemakkelijk verkrijgbaar.

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
Lopen is voor mensen met ernstige dyspneu een problematische activiteit.
De rollator heeft mogelijk drie positieve effecten ten aanzien van dyspneu:
1. aannemen van de juiste houding voor optimaal gebruik van de ademhalingsspieren;
2. vergroting van het ademvolume door vergroot thoraxvolume;
3. mogelijkheid om bij dyspneu op de rollator te gaan zitten om te rusten.

Daarnaast heeft gebruik van de rollator nog een aantal andere voordelen:

  • ondersteuning van de balans;
  • gebruik als kar voor bijvoorbeeld de zuurstoffles en/of de boodschappen;
  • afname van vermoeidheid bij lopen [Lee 2018];
  • toename van de loopafstand en van de fysieke activiteit.

In een van de studies uit de review van Lee [2018] werd gekeken naar het fysieke activiteitenniveau. Daaruit bleek dat mensen met COPD die een rollator gebruiken dagelijks 800 stappen meer maakten in vergelijk met geen rollator. Mensen met COPD die de rollator minimaal drie keer per week gebruikten presteerden na acht weken beter dan mensen met COPD die de rollator minder dan drie keer per week gebruikten.
Bij een recente gerandomiseerde cross-over studie bij 17 mensen met COPD met een loopafstand van minder dan 450 m nam het gemiddelde aantal stappen per dag toe bij gebruik van een rollator (gemiddeld verschil 707 stappen per dag (95% BI 75-1340) [Hill 2020]. Er was een trend voor afname van dyspneu (gemiddeld verschil 0,5 punten per item, 95%BI -0,1-1).
Bij het aanbevelen van het gebruik van een rollator moet bedacht worden dat door de toegenomen fysieke activiteit de dyspneu ook kan toenemen.
De werkgroep acht het belangrijk om weerstanden tegen het gebruik van een rollator bespreekbaar te maken.
Voor advies over het gebruik van een rollator kan een fysiotherapeut, oefentherapeut of ergotherapeut worden ingeschakeld.

Bij het literatuuronderzoek van de richtlijnen Dyspneu (2015 en 2026) werden geen gerandomiseerde studies gevonden over het effect van luchtbevochtiging op dyspneu. Luchtbevochtiging werd niet onderzocht in de Richtlijn COPD (2021).

Beschikbare middelen (kosten)
Voor het toepassen van luchtbevochtiging is apparatuur vereist.

Aanvaardbaarheid
Luchtbevochtiging is niet belastend voor de patiënt.

Haalbaarheid
Luchtbevochtiging is uitvoerbaar, mits de apparatuur beschikbaar is.

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
De werkgroep is van mening dat er geen wetenschappelijke of klinische basis is voor het toepassen van luchtbevochtiging bij dyspneu in de palliatieve fase. Het wordt ook niet genoemd in recente internationale richtlijnen over dyspneu [Holland 2025, Hui 2020 en 2021, Yagamuchi 2024].
Luchtbevochtiging kan bij mensen met COPD ook leiden tot prikkeling van de luchtwegen en daardoor juist toename van klachten.
Luchtbevochtiging wordt derhalve niet aanbevolen.

Bij het literatuuronderzoek van de richtlijn Dyspneu (2015) werd conflicterend bewijs gevonden voor het effect van een ventilator op dyspneu bij patiënten met kanker of COPD [Bausewein 2008 en 2020, Galbraith 2010].
De richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) vond bewijs voor een significant effect van een handventilator, gericht op het gezicht, op dyspneu en inspanningstolerantie bij patiënten met COPD (Quan 2019].
De richtlijn Dyspneu (2026) vond geen nieuwe studies gevonden bij patiënten met COPD. 

Kwaliteit van het bewijs
De kwaliteit van het bewijs was zeer laag.

Beschikbare middelen (kosten)
Een handventilator is gemakkelijk aan te schaffen en kost 5-20 euro.

Aanvaardbaarheid
Het gebruik van een handventilator is aanvaardbaar voor patiënten.

Haalbaarheid
Het gebruik van een handventilator is gemakkelijk toepasbaar.

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
Er is (zwakke) evidentie voor behandeling van dyspneu met behulp van een ventilator, gericht op het gezicht bij patiënten met kanker of COPD 
Een recente gerandomiseerde studie, gepubliceerd na de systematische reviews die gebruikt werden voor deze interventie vond een significant effect op dyspneu van een ventilator, gericht op het gezicht in vergelijking met een ventilator, gericht op het been bij patiënten met een chronische respiratoire insufficiëntie, behandeld met zuurstof [Yue 2025].
Het werkingsmechanisme is vermoedelijk afkoeling van de n. trigeminus of de n. olfactorius [Luckett 2025]. 
De werkgroep is van mening dat een proefbehandeling met een (hand)ventilator, gericht op het gezicht overwogen kan worden ter behandeling van dyspneu.
Het advies is om de patiënt bij voorkeur een handventilator te laten gebruiken en die op een handbreedte van het gezicht heen en weer te bewegen in het gebied van de neus en mond. Alternatief is om een staande ventilator te gebruiken en die op het gezicht te richten.

De richtlijn Dyspneu (2015) besprak een review van oudere studies [Uronis 2011], die een significant, maar klein verschil liet zien tussen zuurstof en kamerlucht m.b.t. het effect op dyspneu bij patiënten met COPD. Een recentere en grote studie bij patiënten met matige hypoxemie (pO2>55 mm Hg/7.3 kPa in rust) liet geen significant verschil zien [Moore 2011]. Een tweede onderzoek bij een gemengde populatie (68% had COPD) met matige hypoxemie liet evenmin verschil zien [Abernathy 2010].
De richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) vond twee systematische reviews/meta-analyses [Ameer 2014, Ekström 2016] die overwegend lieten zien dat er bij patiënten met COPD met geen of milde hypoxie geen of geen klinisch relevante verschillen zijn tussen zuurstof en kamerlucht met betrekking tot het effect op dyspneu tijdens inspanning, na inspanning of in het dagelijks leven. Er zijn evenmin verschillen in effect tussen zuurstof en kamerlucht gevonden van chronische toediening van zuurstof op kwaliteit van leven of inspanningstolerantie.
De richtlijn Dyspneu 2026 vond tegenstrijdige resultaten over het verschil tussen zuurstof en kamerlucht t.a.v. het effect op dyspneu bij inspanning bij patiënten met COPD [Ahmadi 2025, Hasegawa 2023, Archontakis 2024]. Hierbij werd niet gedifferentieerd tussen patiënten met en patiënten zonder hypoxemie. Evenmin werd ingegaan op de klinische relevantie van een gevonden verschil. De studies die een significant verschil lieten zien waren met name verricht in een laboratoriumsetting. De studies die zijn verricht naar het effect van zuurstof in het dagelijks leven waren negatief.

Kwaliteit van het bewijs
De kwaliteit van de meeste studies was laag tot zeer laag.

Beschikbare middelen (kosten)
Zuurstof is in het ziekenhuis overal beschikbaar en is buiten het ziekenhuis gemakkelijk en snel leverbaar. De kosten voor de aanschaf van een (mobiel) zuurstofsysteem variëren tussen de 1.500 en 6.000 euro. Daar komen ook nog stroomkosten bij. Alle kosten worden vergoed.

Aanvaardbaarheid
Behandeling met zuurstof heeft een aantal (soms grote) nadelen:

  • De patiënt zit ‘vast’ aan de zuurstof. Dat beperkt de mobiliteit. Bij lopen moet de zuurstoffles vervoerd worden.
  • Zuurstof wordt meestal toegediend via een neusbrilletje, dat lokale irritatie van de neus kan geven. Bij een hoge flow (meer dan 4 l/minuut) wordt een mondneusmasker gebruikt, wat veel patiënten als onaangenaam ervaren.
  • Patiënten hebben vaak last van een droge mond als gevolg van het ademen met open mond. 
  • Patiënten en naasten mogen niet roken.
  • Wanneer de zuurstof via een concentrator wordt toegediend, zorgt dit voor geluidsoverlast.

Haalbaarheid
Behandeling met zuurstof is gemakkelijk uitvoerbaar, zowel in het ziekenhuis als thuis, in het verpleeghuis of in hospice.

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
Behandeling met zuurstof kan op verschillende manieren leiden tot afname van dyspneu:

  • door correctie van hypoxemie. Daartegen pleit de bevinding dat er bij de meeste studies geen verschil gevonden wordt tussen zuurstof en kamerlucht. 
  • andere effecten:
    • placebo-effect;
    • effect van gasstroom/afkoeling.

Hierbij past de bevinding dat er met kamerlucht (dus in de controle-armen van de gerandomiseerde studies) ook afname van dyspneu optreedt [Swan 2019].
Het is aannemelijk, maar niet bewezen, dat de kans op effect van zuurstof op dyspneu groter is bij ernstige hypoxemie. Anderzijds kan zuurstof ook effect hebben als er geen sprake is van hypoxemie. Waarschijnlijk kunnen bij één patiënt meerdere factoren een rol spelen bij het effect van zuurstof op dyspneu.
Er zijn (vrijwel) geen studies die gekeken hebben naar het effect van zuurstof bij acuut ontstaan of acute toename van dyspneu, bijv. bij een longembolie, een pneumonie, een longaanval of een astma cardiale.
De werkgroep is van mening dat bij een uitsluitend symptomatisch beleid het effect van zuurstof op dyspneu primair moet worden afgemeten aan de hand van het effect op dyspneu en niet aan de hand van het effect op de zuurstofverzadiging of arteriële bloedgassen. Daarbij moet altijd een afweging worden gemaakt van de baten ten opzichte van de bovengenoemde nadelen van de behandeling met zuurstof.

Zuurstof wordt gebruikt bij patiënten met COPD ter verlenging van de overleving bij ernstige hypoxemie (pO2<55 mm Hg/7.4 kPa) of matige hypoxemie (pO2 55-60 mm Hg/7.4-8.0 kPa) in combinatie met tekenen van cor pulmonale of een hematocrietwaarde van >55% (richtlijn COPD). Het is niet aangetoond dat dit ook leidt tot vermindering van dyspneu. 
Het effect van zuurstof op dyspneu bij inspanning bij patiënten met COPD is niet eenduidig. De Richtlijn COPD van de NVALT raadt het onderhoudsbehandeling met zuurstof uitsluitend ter verlichting van dyspneu zuurstof af, omdat het effect op dyspneu onvoldoende wetenschappelijk onderbouwd is. Zuurstofsuppletie bij inspanning wordt aanbevolen bij diepe desaturaties (<85%, PaO2 <6,7 kPa of PaO2 <50 mm Hg) tijdens inspanning. 
De richtlijn van de European Respiratory Society doet geen uitspraak over al dan niet toedienen van zuurstof bij patiënten met COPD [Holland 2024]. 
De werkgroep is van mening dat onderhoudsbehandeling met zuurstof niet is aangewezen bij patiënten met COPD, die niet voldoen aan bovengenoemde criteria. 
In uitzonderingsgevallen kan bij ernstige dyspneu met hypoxemie, die niet al behandeld worden met zuurstof en die niet reageren op niet-medicamenteuze behandeling en opioïden, en een levensverwachting van een week tot enkele maanden een proefbehandeling met zuurstof worden gegeven ter verlichting van de dyspneu. Het gaat hierbij dus om matig hypoxemische patiënten die niet in aanmerking komen voor behandeling met zuurstof ter verlenging van de overleving, zoals hierboven beschreven. Het effect kan binnen enkele dagen worden beoordeeld [Davidson 2011]. Indien er een goed effect is op dyspneu, inspanningstolerantie en/of kwaliteit van leven, kan de behandeling worden gecontinueerd [Ekström 2016, Ergan 2017].
Bij een acute toename van dyspneu met hypoxemie, bijv. bij een longaanval of een pneumonie kan een tijdelijke behandeling met zuurstof worden overwogen. Bij een klinische response wordt de zuurstof gecontinueerd en (in principe) afgebouwd en uiteindelijk gestaakt op geleide van de klachten.
De werkgroep volgt het advies van de Richtlijn COPD van de NVALT ten aanzien van zuurstofsuppletie bij inspanning.
Voor het gebruik van zuurstof in de stervensfase en het staken ervan wordt verwezen naar de richtlijn Zorg in de stervensfase.

Het literatuuronderzoek van de Richtlijn Dyspneu (2026) laat zien dat high-flow zuurstof geen effect heeft op dyspneu bij patiënten met COPD in vergelijking met standaard toediening van zuurstof [Moya-Gaillardo 2024, Oltra 2024, Prieur 2022, Yan 2023].

Kwaliteit van het bewijs
De kwaliteit van de meeste studies van het literatuuronderzoek was laag tot zeer laag. 

Beschikbare middelen (kosten)
High-flow zuurstof kan vrijwel uitsluitend in het ziekenhuis worden gegeven. De kosten zijn aanzienlijk.

Aanvaardbaarheid
High-flow zuurstof wordt via neusdoppen toegediend en meestal goed verdragen.

Haalbaarheid
High-flow zuurstof is vooralsnog vrijwel alleen uitvoerbaar in het ziekenhuis of een longrevalidatiecentrum.

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
Gelet op het ontbreken van effect van high-flow zuurstof in vergelijking met standaard toediening van zuurstof in de meeste studies en de belasting van de behandeling raadt de werkgroep het langdurig gebruik van high-flow zuurstof af bij patiënten met dyspneu in de palliatieve fase. Kortdurend gebruik kan (in afwachting van het effect van behandeling) in het ziekenhuis worden overwogen bij patiënten met acute dyspneu (bijv. bij een longembolie, pneumonie, longaanval of astma cardiale), die onvoldoende reageren op standaard zuurstof.

Bronchoscopische of chirurgische longvolumereductie wordt toegepast bij patiënten met ernstig emfyseem en hyperinflatie met als doel om dyspneu te verminderen en de longfunctie en kwaliteit van leven te verbeteren. Bronchoscopische longvolumereductie wordt vooral toegepast met behulp van eenrichtingsventielen of coils. Bij de klassieke vorm van chirurgische longvolumereductie wordt er van beiden longen een niet-anatomische resectie verricht van het emfyseem, meestal van de bovenvelden. Andere vormen van longvolumereductie chirurgie zijn een lobectomie of bullectomie. 

Literatuuronderzoek
De werkgroep heeft zelf literatuuronderzoek verricht naar het effect van longvolumereductie (LVR) behandelingen op dyspneu en kwaliteit van leven bij mensen met ernstig emfyseem. Daarbij werden zeven recente systematische reviews/meta-analyses gevonden [Bo 2025, Diaz-Miravalls 2025, Patel 2022, Roodenburg 2022, Sehdai 2025, Yamamoto 2025, Zhang 2024]. De reviews van Yamamoto [2025] en Bo [2025] includeerden respectievelijk 25 RCTs bij 4283 patiënten en 26 RCTs bij 4418 patiënten waarbij chirurgische of bronchoscopische longvolumereductie (BLVR) werd verricht. De overige reviews beperkten zich tot BLVR en includeerden 8-9 RCTs bij 680-1646 patiënten.
Drie meta-analyses lieten zien dat BLVR leidt tot minder dyspneu dan standaardzorg [Diaz-Mirvalls 2025, Sehdai 2025, Zhang 2024]. De andere systematische reviews rapporteerden niet over dyspneu.
Alle meta-analyses lieten zien dat LVR leidt tot toename van de loopafstand bij de 6-minuten wandeltest, verbetering van longfunctie (FEV1), afname van residuaal volume en verbetering van functionele capaciteit en kwaliteit van leven, gemeten met de Saint George’s Respiratory Questionnaire (SGRQ). De belangrijkste complicaties van BLVR zijn het optreden van een pneumothorax, post-obstructie pneumonie en hemoptoë [Klooster 2020]. In sommige reviews werd ook een toename van longaanvallen gezien.

Conclusie
De werkgroep stelt vast dat er een plaats is voor BLVR met eenrichtingsventielen of chirurgische longvolumereductie bij de behandeling van geselecteerde patiënten met gevorderd COPD om dyspneu te verminderen en kwaliteit van leven te verbeteren. De  endobronchiale coilbehandeling is momenteel niet beschikbaar in Nederland. 

De werkgroep adviseert longartsen laagdrempelig te overleggen met een centrum voor LVR behandelingen over eventuele doorverwijzing ter beoordeling van indicatie voor chirurgische of bronchoscopische longvolumereductie bij mensen met gevorderd COPD, gekenmerkt door hyperinflatie en emfyseem. Indien besloten wordt tot verwijzing, zal in het centrum voor BLVR een zorgvuldig besluitvormingsproces samen met de patiënt en naasten plaatsvinden, waarbij een afweging wordt gemaakt van de te verwachten effecten, kans op complicaties en de belasting van het voortraject en de behandeling.

De richtlijn Dyspneu (2015) vond dat NIV met BiPAP significant effect had op dyspneu [Chen 2011, Kolodziej 2007, Struik 2013, Dreher 2009, Duiverman 2011]. Er was conflicterend bewijs van lage kwaliteit over het effect van niet-invasieve ventilatie op kwaliteit van leven, fysiek functioneren en inspanningstolerantie.
De richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) analyseerde twee systematische reviews [Liao 2017, Menadue 2014] en vijf additionele gerandomiseerde studies [Cui 2019, Marquez-Martin 2014, Moga 2015, Nicolini 2014, Ou 2016]. Op grond van de bevindingen van bovengenoemde studies werd geconcludeerd dat er geen (duidelijk) effect van NIV op dyspneu en kwaliteit van leven kon worden aangetoond. Echter, deze conclusies kwamen niet overeen met recente richtlijnen van de European Respiratory Society (ERS) [Ergan 2019] en de American Thoracic Society (ATS) [Macrea 2020], waarbij wel een effect op dyspneu en kwaliteit van leven werd aangetoond. De oorzaak voor deze discrepantie was waarschijnlijk een verschil in zoekstrategie.
De richtlijn Dyspneu (2026) laat wisselende resultaten zien van NIV op dyspneu en kwaliteit van leven [Raveling 2021].
Er werden nog vijf studies [Deniz 2023, Dennis 2021, Elmorshidy 2023, Majorski 2021, Schneeberger 2023] gevonden over NIV bij COPD, die werden gepubliceerd na de systematische reviews waarvan gebruik is gemaakt:

  • Deniz [2023] randomiseerde 35 patiënten met COPD tussen oefentherapie gedurende 8 weken, oefentherapie + zuurstof tijdens oefentherapie en oefentherapie + zuurstof + NIV tijdens oefentherapie. Dyspneu nam alleen af in de groep die behandeld werd met oefentherapie + zuurstof. De loopafstand, gemeten met de 6-minuten wandeltest nam het sterkst toe in de groep die behandeld werd met oefentherapie + zuurstof + NIV.
  • Dennis [2021] randomiseerde in een crossover setting 19 patiënten tussen gestandaardiseerde NIV met BiPAP, individueel getitreerde BiPAP en geen BiPAP. Er werd een significant verschil gevonden in dyspneu tijdens inspanning gevonden tussen BiPAP (gestandaardiseerd of getitreerd) en geen BiPAP; het verschil tussen gestandaardiseerd en getitreerd BiPAP was niet significant. Er was geen verschil tussen de drie groepen t.a.v. dyspneu na inspanning.
  • Elmorshidi [2023] randomiseerde 75 patiënten met COPD tussen longrevalidatie alleen (groep 1), longrevalidatie + zuurstof (groep 2) en longrevalidatie + zuurstof + NIV (groep 3). In alle drie groepen werd een significante verbetering in dyspneu gezien, zonder verschillen tussen de drie groepen. De loopafstand, gemeten met de 6-minuten wandeltest nam in alle drie groepen significant toe. De toename in loopafstand was significant groter in groep 2 en groep 3 t.o.v. groep 1, maar verschilde niet tussen groep 2 en groep 3.
  • Majorski [2023] rapporteerde 2 RCT’s bij patiënten met COPD, waarbij NIV tijdens inspanning werd vergeleken met geen NIV tijdens inspanning. Studie 1 werd verricht bij 38 patiënten, die niet eerder waren behandeld met NIV. Daarbij werden significante verschillen gevonden in dyspneu en loopafstand, gemeten met de 6-minuten wandeltest, tussen wel of geen NIV. Studie 2 werd verricht bij patiënten die al behandeld werden met nachtelijke NIV. Daarbij werden geen significante verschillen in dyspneu gevonden. De loopafstand was significant slechter in de groep die behandeld werd met NIV tijdens inspanning. 
  • Schneeberger [2023] randomiseerde 26 patiënten met COPD tussen oefentherapie met NIV en oefentherapie zonder NIV. Er was een significant verschil in dyspneu tussen beide groepen, maar niet in loopafstand.

Kwaliteit van de studies
De kwaliteit van de studies varieerde van laag tot zeer laag

Aanvaardbaarheid
Niet-invasieve beademing is een belastende behandeling, waarbij voor- en nadelen goed tegen elkaar moeten worden afgewogen.

Haalbaarheid
NIV is toepasbaar in Nederland via de Centra voor Thuisbeademing.

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
NIV kan worden overwogen bij ziektebeelden die gekenmerkt worden door het optreden van chronisch hypercapnisch ventilatoir falen, ook wel type II respiratoir falen genoemd (pCO2 > 45 mm Hg of > 6 kPa, op enig moment gemeten, dag of nacht), hetzij geïsoleerd of in combinatie met een oxygenatiestoornis (hypoxemie) [Richtlijn Chronische beademing 2021]. In de palliatieve fase betreft het vooral COPD [Ergan 2019, Macrea 2015] en neuromusculaire ziektebeelden, waaronder ALS.
De werkgroep adviseert om patiënten met chronisch hypercapnisch ventilatoir falen die in principe in aanmerking komen voor NIV te verwijzen naar een centrum voor thuisbeademing. Daar kunnen de indicatie voor en de voor- en nadelen van niet-invasieve beademig worden besproken.

Uitzuigen is uitsluitend onderzocht in de richtlijn Dyspneu (2015). Daarbij werden geen RCT’s gevonden. Bij literatuuronderzoek door de werkgroep werden ook geen recente RCT’s gevonden.

Beschikbare middelen (kosten)
Uitzuigapparatuur is beschikbaar en brengt geen hoge kosten met zich mee.

Aanvaardbaarheid
Uitzuigen is zeer onaangenaam voor een patiënt, omdat het een heftige hoestprikkel geeft. 
Dat is veel minder het geval bij uitzuigen als er sprake is van overmatige sputumproductie bij een tracheacanule.

Haalbaarheid
Uitzuigen wordt meestal gedaan door verpleegkundigen. Deskundigheid t.a.v. uitzuigen is daarbij vereist. Veel verpleegkundigen (zeker in de eerste lijn) hebben deze deskundigheid niet.

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
Er is geen onderzoek verricht naar het effect van uitzuigen op dyspneu. 
De klinische praktijk laat zien dat uitzuigen van een tracheacanule goed uitvoerbaar en effectief is bij overmatige sputumproductie en/of taai sputum.
De werkgroep doet een aanbeveling om uitzuigen alleen te overwegen bij patiënten met een tracheacanule bij productie van veel en/of taai sputum.

Zie module Voorlichting.

De richtlijn Dyspneu (2015) vond één studie die geen effect liet zien van cognitieve gedragstherapie bij patiënten met COPD [Norweg 2013].
In de richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) werd het effect van psychosociale ondersteuning op dyspneu niet onderzocht.
De richtlijn Dyspneu 2026 vond een systematische review van 33 studies, waarin het effect van cognitieve gedragstherapie werd onderzocht bij COPD [Williams 2020]. Een meta-analyse van zeven studies liet een statistisch significant effect zien op dyspneu (SMD -0,24, 95%BI -0,47 tot 0) een niet-significant effect op oefencapaciteit (SMD 0,16. 95% BI -0,02 tot 0,35) zien bij zeven studies en effect op kwaliteit van leven bij 17 studies (SMD 0,28, 95%BI 0,15 tot 0,42).
Een meta-analyse van 22 studies liet een effect op angst zien (SMD -0,25, 95%BI -0,41 tot -0,09) en een meta-analyse van 20 studies een effect op depressie (SMD -0,27, 95%BI -0,38 tot -0,17).

Kwaliteit van het bewijs
De kwaliteit van de meeste studies was laag tot zeer laag.

Beschikbare middelen (kosten)
Cognitieve gedragstherapie is beschikbaar in Nederland. Het wordt alleen vergoed als er sprake is van een paniekstoornis. Er zijn vaak lange wachttijden.

Aanvaardbaarheid
De behandeling wordt goed aanvaard door patiënten. De duur van de behandeling (meestal 12x) kan een probleem zijn.

Haalbaarheid
Cognitieve gedragstherapie kan worden toegepast door een deskundig psychotherapeut. 

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
Het literatuuronderzoek laat zien dat cognitieve gedragstherapie effect heeft op dyspneu, angst, depressie en kwaliteit van leven bij patiënten met COPD [Williams 2020]. De SMD’s wijzen op een klein tot matig effect. Een recente meta-analyse liet zien dat cognitieve gedragstherapie ook leidt tot verbetering van longfunctie [Chen 2024].
De werkgroep is van mening dat cognitieve gedragstherapie overwogen kan worden bij dyspneu bij patiënten met COPD, zeker wanneer er ook sprake is van angst en/of somberheid. Hoewel er geen data zijn over het effect van cognitieve gedragstherapie bij andere aandoeningen, acht de werkgroep het aannemelijk dat het daarbij ook effectief is.
Bij de afweging moet rekening gehouden worden met de (on)mogelijkheid voor vergoeding, de wachttijd en de duur van de behandeling.

Breathlessness support services zijn niet onderzocht in de richtlijn dyspneu (2015). In de richtlijn Palliatieve zorg bij COPD (2021) werden 2 RCT’s van lage tot zeer lage kwaliteit bij patiënten met dyspneu gevonden, waarbij geen effect gevonden werd van breathlessness support services op dyspneu. In de richtlijn Dyspneu (2026) werden 11 RCT’s geïncludeerd, waarvan 8 bij patiënten met kanker, één bij patiënten met COPD en twee bij gemengde populaties. De resultaten t.a.v. het effect op dyspneu en fysiek functioneren waren tegenstrijdig. Er was wel een significant effect op distress t.g.v. dyspneu. Er was geen significant effect op controle over dyspneu en kwaliteit van leven.

Kwaliteit van het bewijs
De kwaliteit van het bewijs was zeer laag.

Beschikbaarheid
Breathlessness support services zijn in Nederland niet beschikbaar.

Aanvaardbaarheid
Patiënten rapporteerden zeer tevreden te zijn met de breathlessness support services. Met name werd gewaardeerd dat de interventie persoonlijk en waardig was. Patiënten hadden grote waardering voor de voorlichting en educatie, nuttige zelfmanagement interventies (zoals ademtechnieken en handventilator) en de expertise van de staf.

Rationale van de aanbevelingen - van onderzoek naar aanbevelingen
Gelet op de tegenstrijdige effecten op dyspneu en het feit dat breathlessness support services niet beschikbaar zijn in Nederland doet de werkgroep geen aanbeveling t.a.v. breathlessness support services.

Abernethy AP, McDonald CF, Frith PA, et al. Effect of palliative oxygen versus room air in relief of breathlessness in patients with refractory dyspnoea: a double-blind, randomised controlled trial. Lancet. 2010 Sep 4;376(9743):784-93.

Ahmadi, Z., et al., Supplemental oxygen for symptomatic relief in people with serious respiratory illness: a systematic review and meta-analysis. European Respiratory Review, 2025. 34(175).

Ameer F, Carson KV, Usmani ZA, Smith BJ. Ambulatory oxygen for people with chronic obstructive pulmonary disease who are not hypoxaemic at rest. Cochrane Database Syst Rev. 2014(6):CD000238. 

Ammous, O., et al., Inspiratory muscle training, with or without concomitant pulmonary rehabilitation, for chronic obstructive pulmonary disease (COPD). Cochrane Database of Systematic Reviews, 2023. 1: p. CD013778.

Archontakis Barakakis, P., et al., Supplementary oxygen efficacy for chronic pulmonary disorders and exertion desaturation. ERJ Open Research, 2024. 10(6).

Bailey CD, Wagland R, Dabbour R, et al. An integrative review of systematic reviews related to the management of breathlessness in respiratory illnesses. BMC Pulm Med. 2010 Dec 9;10:63.

Bausewein C, Booth S, Gysels M, Kühnbach R, Higginson IJ. Effectiveness of a hand-held fan for breathlessness: a randomised phase II trial. BMC Palliat Care. 2010; 9: 22.

Bausewein C, Booth S, Higginson I. Non-pharmacological interventions for breathlessness in advanced stages of malignant and non-malignant diseases. Cochrane Database Syst Rev 2008 Apr 16;(2):CD005623 

Beaumont M, Forget P, Couturaud F, Reychler G. Effects of inspiratory muscle training in COPD patients: A systematic review and meta-analysis. Clin Respir J. 2018;12(7):2178-88.

Bo L, He X, Chen Y, Shi L, Li C. Lung Volume Reduction Therapies in Patients with Emphysema: A Systematic Review and Network Meta-Analysis. COPD. 2025 Dec;22(1):2567022

Borge CR, Hagen KB, Mengshoel AM, Omenaas E, Moum T, Wahl AK. Effects of controlled breathing exercises and respiratory muscle training in people with chronic obstructive pulmonary disease: Results from evaluating the quality of evidence in systematic reviews. BMC polm. 2014;14(1).

Borge CR, Mengshoel AM, Omenaas E, Moum T, Ekman I, Lein MP, et al. Effects of guided deep breathing on breathlessness and the breathing pattern in chronic obstructive pulmonary disease: a double-blind randomized control study. Patient Educ Couns. 2015;98(2):182-90. 

Bradley JM, Lasserson T, Elborn S, et al. A systematic review of randomized controlled trials examining the short-term benefit of ambulatory oxygen in COPD. Chest. 2007 Jan;131(1):278-85.

Brighton, L.J., et al., Holistic services for people with advanced disease and chronic breathlessness: a systematic review and meta-analysis. Thorax, 2019. 74(3): p. 270-281.

Broese, J.M.C., et al., Effectiveness and implementation of palliative care interventions for patients with chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review. Palliative Medicine, 2021. 35(3): p. 486-502.

Burge, A.T., et al., Breathing techniques to reduce symptoms in people with serious respiratory illness: a systematic review. European Respiratory Review, 2024. 33(174).

Cai, Y., et al., Effects of Breathing Exercises in Patients With Chronic Obstructive Pulmonary Disease: A Network Meta-analysis. Archives of Physical Medicine & Rehabilitation, 2024. 105(3): p. 558-570.

Cardoso, D.M., et al., Effect of the expiratory positive airway pressure on dynamic hyperinflation and exercise capacity in patients with COPD: a meta-analysis. Scientific Reports, 2020. 10(1): p. 13292.

Chen H, Liang B-M, Xu Z-B, et al. Long-term non-invasive positive pressure ventilation in severe stable chronic obstructive pulmonary disease: a meta-analysis. Chin Med J (Engl). 2011 Dec;124(23):4063-70.

Chen X, Guo Y, Zhang T, Lin J, Ding X. Effects of cognitive behavioral therapy in patients with chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review and meta-analysis. Worldviews Evid Based Nurs. 2024 Jun;21(3):288-306.

Chen, X., et al., Efficacy of respiratory support therapies during pulmonary rehabilitation exercise training in chronic obstructive pulmonary disease patients: a systematic review and network meta-analysis. BMC Medicine, 2024. 22(1): p. 389.

Cramer, H., et al., The risks and benefits of yoga for patients with chronic obstructive pulmonary disease: a systematic review and meta-analysis. Clinical Rehabilitation, 2019. 33(12): p. 1847-1862.

Cranston JM, Crockett A, Currow D. Oxygen therapy for dyspnoea in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2008; 3(3): CD004769.

Davidson PM, Johnson MJ. Update on the role of palliative oxygen. Curr Opin Support Palliat Care 2011;5(2):87-91.

Deniz S, Tuncel Ş, Gürgün A, Elmas F. Adding Non-Invasive Positive Pressure Ventilation to Supplemental Oxygen During Exercise Training in Severe Chronic Obstructive Pulmonary Disease: A Randomized Controlled Study. Thorac Res Pract. 2023 Sep;24(5):262-269. 

Dennis CJ, Menadue C, Schneeberger T, Leitl D, Schoenheit-Kenn U, Hoyos CM, Harmer AR, Barnes DJ, Koczulla AR, Kenn K, Alison JA. Bilevel Noninvasive Ventilation During Exercise Reduces Dynamic Hyperinflation and Improves Cycle Endurance Time in Severe to Very Severe COPD. Chest. 2021 Dec;160(6):2066-2079. 

Diaz de Teran, T., et al., Non-invasive ventilation in palliative care: a systematic review. Minerva Medica, 2019. 110(6): p. 555-563.

Díaz-Miravalls J, Romero-Linares A, Jiménez-Gómez M, Catalinas-Muñoz E, De Granda-Orive JI, Caballero-Vázquez A, Romero-Palacios P, Alcázar-Navarrete B. Efficacy and Safety of Bronchoscopic Lung Volume Reduction With Endobronchial Valves: A Systematic Review and Meta-analysis. Open Respir Arch. 2025 May 17;7(3):100443. 

Dobler CC, Morrow AS, Farah MH, et al. Pharmacologic and Nonpharmacologic Therapies in Adult Patients With Exacerbation of COPD: A Systematic Review. Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality (US); October 2019.

Dreher M, Doncheva E, Schwoerer A, et al. Preserving oxygenation during walking in severe chronic obstructive pulmonary disease: noninvasive ventilation versus oxygen therapy. Respiration 2009; 78(2): 154-60.

Duiverman ML, Wempe JB, Bladder G, et al. Two-year home-based nocturnal noninvasive ventilation added to rehabilitation in chronic obstructive pulmonary disease patients: a randomized controlled trial. Respiratory research 2011; 12(112).

Dy, S.M., et al., Agency for Healthcare Research and Quality, 2020(PCORI): p. 11.

Ekström M, Ahmadi Z, Bornefalk-Hermansson A, Abernethy A, Currow D. Oxygen for breathlessness in patients with chronic obstructive pulmonary disease who do not qualify for home oxygen therapy. Cochrane Database Syst Rev. 2016;11:CD006429. 

Elmorshidi BES, Elkholy MGA, Elsaadany HM, Mansour YM, Sharshar RS, Bahr HM. Effect of pulmonary rehabilitation programme including either O2 inhalation or noninvasive ventilation in patients with chronic obstructive pulmonary disease. Can J Respir Ther. 2023 Jan 20;59:45-51.  

Ergan B, Nava S. Long-Term Oxygen Therapy in COPD Patients Who Do Not Meet the Actual Recommendations. COPD 2017;14(3):351-366.

Ergan B, Oczkowski S, Rochwerg B, et al. European Respiratory Society Guideline on Long-term Home Non-Invasive Ventilation for Management of Chronic Obstructive Pulmonary Disease. Eur Respir J 2019 Sep 28;54(3)

Farquhar MC, Prevost AT, McCrone P, Brafman-Price B, Bentley A, Higginson IJ, et al. The clinical and cost effectiveness of a Breathlessness Intervention Service for patients with advanced non-malignant disease and their informal carers: mixed findings of a mixed method randomised controlled trial. Trials. 2016;17:185. 

Farquhar MC, Prevost AT, McCrone P, et al. Study protocol: Phase III single-blinded fast-track pragmatic randomised controlled trial of a complex intervention for breathlessness in advanced disease. Trials. 2011; 12: 130.

Farver-Vestergaard, I., et al., Psychosocial Intervention in Chronic Obstructive Pulmonary Disease: Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Psychosomatic Medicine, 2022. 84(3): p. 347-358.

Feng, X., et al., The effects of music therapy on patients with chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review and meta-analysis. Physiotherapy Theory & Practice, 2024: p. 1-17.

Franco de Macedo, J.R.F., et al., The Impact of Positive Expiratory Pressure Therapy on Hyperinflation in Patients With COPD. Respiratory Care, 2024. 69(3): p. 366-375.

Galbraith S, Fagan P, Perkins P, Lynch A, Booth S. Does the use of a handheld fan improve chronic dyspnea? A randomized, controlled, crossover trial. J Pain Symptom Manage. 2010; 39(5): 831-838.

Gendron LM, Nyberg A, Saey D, Maltais F, Lacasse Y. Active mind-body movement therapies as an adjunct to or in comparison with pulmonary rehabilitation for people with chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database Syst Rev. 2018;10:CD012290. 

Gu W-L, Liang Z-Y, Zhu C-B, Chen R-C. Clinical outcome of a novel breathing training maneuver in stable copd patients. International journal of clinical and experimental medicine [Internet]. 2018; 11(9):[9791‐ pp.].

Hasegawa, T., et al., Efficacy of supplemental oxygen for dyspnea relief in patients with advanced progressive illness: A systematic review and meta-analysis. Respiratory Investigation, 2023. 61(4): p. 418-437.

Heredia-Rizo, A.M., et al., Effectiveness of mind-body exercises in chronic respiratory diseases: an overview of systematic reviews with meta-analyses. Disability & Rehabilitation, 2024. 46(12): p. 2496-2511.

Higginson IJ, Bausewein C, Reilly CC, Gao W, Gysels M, Dzingina M, et al. An integrated palliative and respiratory care service for patients with advanced disease and refractory breathlessness: a randomised controlled trial. Lancet Respir Med. 2014;2(12):979-87. 

Hill K, Ng LWC, Cecins N, Formico VR, Cavalheri V, Jenkins SC. Effect of Using a Wheeled Walker on Physical Activity and Sedentary Time in People with Chronic Obstructive Pulmonary Disease: A Randomised Cross-Over Trial. Lung. 2020;198(1):213-219.

Holland AE, Hill CJ, Jones AY, McDonald CF. Breathing exercises for chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database of Systematic Reviews 2012; 10.

Holland AE, Spathis A, Marsaa K, Bausewein C, Ahmadi Z, Burge AT, Pascoe A, Gadowski AM, Collis P, Jelen T, Reilly CC, Reinke LF, Romero L, Russell AM, Saggu R, Solheim J, Vagheggini G, Vandendungen C, Wijsenbeek M, Tonia T, Smallwood N, Ekström M. European Respiratory Society clinical practice guideline on symptom management for adults with serious respiratory illness. Eur Respir J. 2024 Jun 28;63(6):2400335.

Johnson MJ, Booth S, Currow DC, Lam LT, Phillips JL. A Mixed-Methods, Randomized, Controlled Feasibility Trial to Inform the Design of a Phase III Trial to Test the Effect of the Handheld Fan on Physical Activity and Carer Anxiety in Patients With Refractory Breathlessness. J Pain Symptom Manage. 2016; 51(5): 807-815.

Kaminsky DA, Guntupalli KK, Lippmann J, Burns SM, Brock MA, Skelly J, et al. Effect of Yoga Breathing (Pranayama) on Exercise Tolerance in Patients with Chronic Obstructive Pulmonary Disease: A Randomized, Controlled Trial. J Altern Complement Med. 2017;23(9):696-704. 

Kelly, C., et al., Cognitive behavioural approaches for managing dyspnoea in people with chronic obstructive pulmonary disease (COPD). Cochrane Database of Systematic Reviews, 2021. 2021(8).

KNGF. KNGF-richtlijn ‘COPD’. 2020. Beschikbaar op https://www.kngf.nl/kennisplatform/richtlijnen/copd-2020.

Kolodziej MA, Jensen L, Rowe B, Sin D. Systematic review of noninvasive positive pressure ventilation in severe stable COPD. EurRespir J. 2007;30(2):293-306.

Kopsaftis Z, Carson-Chahhoud KV, Austin MA, Wood-Baker R. Oxygen therapy in the pre-hospital setting for acute exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database Syst Rev 2020;1(1):CD005534.

Lee AL, Beauchamp MK, Goldstein RS, Brooks D. Clinical and physiological effects of rollators in individuals with chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review. Journal of Cardiopulmonary Rehabilitation and Prevention. 2018;38(6):366-73. 

Lee EJ, Frazier SK. The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review. J Pain Symptom Manage. 2011; 42(4): 589-603.

Lenferink, A., et al., Self-management interventions including action plans for exacerbations versus usual care in patients with chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2017. 2017(8).

Li, Y., et al., Breathing Exercises in the Treatment of COPD: An Overview of Systematic Reviews. International Journal of Copd, 2022. 17: p. 3075-3085.

Liao, H., et al., Efficacy of long-term noninvasive positive pressure ventilation in stable hypercapnic COPD patients with respiratory failure: A meta-analysis of randomized controlled trials. International Journal of COPD, 2017. 12: p. 2977-2985.

Liu, X., et al., The effect of Tai Chi on the pulmonary rehabilitation of chronic obstructive pulmonary disease: a systematic review and meta-analysis. Annals of Palliative Medicine, 2021. 10(4): p. 3763-3782.

Liu, Y. and F. Gong, Determination of whether supplemental oxygen therapy is beneficial during exercise training in patients with COPD: A systematic review and meta-analysis. Experimental and Therapeutic Medicine, 2019. 18(5): p. 4081-4089.

Lopez-Lois, B., F.J. Gonzalez-Barcala, and D. Facal, Application of mindfulness techniques in patients with asthma or COPD. Journal of Asthma, 2021. 58(9): p. 1237-1246.

Luckett T, Roberts M, Swan F. Fan therapy for breathlessness - how do you do it and why? Curr Opin Support Palliat Care. 2025 Jun 1;19(2):111-116.

Macrea M, Oczkowski S, Rochwerg B, Branson R, Celli B, Coleman III J, Hess D, Knight S, Ohar J, Orr J, Piper A, Punjabi N, Rahangdale S, Wijkstra P, Yim-Yeh S, Drummond M, and Owens R; on behalf of the American Thoracic Society Assembly on Sleep and Respiratory Neurobiology. Long-Term Noninvasive Ventilation in Chronic Stable Hypercapnic Chronic Obstructive Pulmonary Disease. An Official American Thoracic Society Clinical Practice Guideline. Am J Respir Crit Care Med Vol 202, Iss 4, pp e74–e87, Aug 15, 2020

Maddocks M, Brighton LJ, Farquhar M, Booth S, Miller S, Klass L, et al. Holistic services for people with advanced disease and chronic or refractory breathlessness: a mixed-methods evidence synthesis. Health Serv Deliv Res 2019;7(22).

Maddocks, M., et al., NIHR Journals Library. Health Services and Delivery Research, 2019. 06: p. 06.

Majorski DS, Magnet FS, Thilemann S, Schmoor C, Windisch W, Schwarz SB. Portable NIV for patients with moderate to severe COPD: two randomized crossover trials. Respir Res. 2021 Apr 26;22(1):123.  

Marchetti N, Lammi MR, Travaline JM, Ciccolella D, Civic B, Criner GJ. Air Current Applied to the Face Improves Exercise Performance in Patients with COPD. Lung. 2015; 193(5): 725-731.

Marciniuk DD, Goodridge D, Hernandez P, Rocker G, Balter M, Bailey P, et al. Managing dyspnea in patients with advanced chronic obstructive pulmonary disease: a Canadian Thoracic Society clinical practice guideline. Can Respir J. 2011; 18(2): 69-78.

Mayer AF, Karloh M, Dos Santos K, de Araujo CLP, Gulart AA. Effects of acute use of pursed-lips breathing during exercise in patients with COPD: a systematic review and meta-analysis. Physiotherapy. 2018;104(1):9-17.

McNamara, R.J., et al., Singing for adults with chronic obstructive pulmonary disease (COPD). Cochrane Database of Systematic Reviews, 2017. 2017(12).

Moore RP, Berlowitz DJ, Denehy L, et al. A randomized trial of domiciary, ambulatory oxygen in patients with COPD and dyspnea but without resting hypoxemia. Thorax 2011; 66: 32-37.

Moya-Gallardo, E., et al., High-flow nasal cannula in adults with chronic respiratory diseases during physical exercise: a systematic review and meta-analysis. BMJ open respiratory research, 2024. 11(1): p. 22.

Neves LF, Reis MH, Plentz RD, Matte DL, Coronel CC, Sbruzzi G. Expiratory and expiratory plus inspiratory muscle training improves respiratory muscle strength in subjects with COPD: systematic review. Respir Care. 2014;59(9):1381-8.

Ngai SP, Jones AY, Tam WW. Tai Chi for chronic obstructive pulmonary disease (COPD). Cochrane Database Syst Rev. 2016(6):CD009953. 

Nolan, C.M., et al., Meditative movement for breathlessness in advanced COPD or cancer: a systematic review and meta-analysis. European Respiratory Review, 2023. 32(168).

Norweg A, Collins EG. Evidence for cognitive-behavioral strategies improving dyspnea and related distress in COPD. International Journal of COPD 2013; 8: 439-51.

O'Driscoll BR, Neill J, Pulakal S, Turkington PM. A crossover study of short burst oxygen therapy (SBOT) for the relief of exercise-induced breathlessness in severe COPD. BMC Pulm Med. 2011; 11: 23.

Oltra, G., et al., High-flow nasal cannula during pulmonary rehabilitation for people with chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review and meta-analysis. Physiotherapy Research International, 2024. 29(2): p. e2088.

Osadnik CR, McDonald CF, Jones AP, Holland AE. Airway clearance techniques for chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database of Systematic Reviews 2012; 3: CD008328.

Ozalevli S, Ozden A, Gocen Z, Cimrin AH. Comparison of six-minute walking tests conducted with and without supplemental oxygen in patients with chronic obstructive pulmonary disease and exercise-induced oxygen desaturation. Ann Saudi Med 2007; 27(2): 94-100.

Pan L, Guo Y, Lio X, Yan J. Lack of efficacy of neuromuscular stimulation of the lower limbs in chronic obstructive pulmonary disease: a meta-analysis. Respirology 2014; 19: 22-29.

Patel M, Chowdhury J, Zhao H, Lu X, Roth S, Giovacchini CX, Wahidi MM, Criner G. Meta-analysis and Systematic Review of Bronchoscopic Lung Volume Reduction Through Endobronchial Valves in Severe Emphysema. J Bronchology Interv Pulmonol. 2022 Jul 1;29(3):224-237. 

Priego-Jimenez, S., et al., Effect of exercise on quality of life in people with chronic obstructive pulmonary disease: A network meta-analysis of RCTs. Annals of Physical & Rehabilitation Medicine, 2025. 68(2): p. 101890.

Prieur, G., et al., Nasal High-Flow Therapy during Exercise in Patients with Chronic Obstructive Pulmonary Disease A Systematic Review and Meta-Analysis. Annals of the American Thoracic Society, 2022. 19(2): p. 291-302.

Prihartadi AS, Impelliziere Licastro G, Pearson M, Johnson MJ, Luckett T, Swan F. Non-medical devices for chronic breathlessness: use, barriers and facilitators for patients, carers and clinicians - a scoping review. BMJ Support Palliat Care. 2023 Dec 7;13(e2):e244-e253.

Qian Y, Wu Y, Rozman de Moraes A, Yi X, Geng Y, Dibaj S, et al. Fan Therapy for the Treatment of Dyspnea in Adults: A Systematic Review. Journal of Pain and Symptom Management. 2019; 58(3): 481-6. 

Qian, Y., et al., Fan Therapy for the Treatment of Dyspnea in Adults: A Systematic Review. Journal of Pain & Symptom Management, 2019. 58(3): p. 481-486.

Rafael Henriques, H., et al., Nursing interventions to promote dyspnea self-management of complex chronic patients: An integrated review. International Journal of Nursing Sciences, 2024. 11(2): p. 241-257.

Raveling, T., et al., Chronic non-invasive ventilation for chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2021. 2021(8).

Reychler, G., et al., Efficacy of yoga, tai chi and qi gong on the main symptoms of chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review. Respiratory Medicine and Research, 2019. 75: p. 13-25.

Roodenburg SA, Hartman JE, Deslée G, Herth FJF, Klooster K, Sciurba FC, Shah PL, Valipour A, Zoumot Z, Slebos DJ. Bronchoscopic Lung Volume Reduction Coil Treatment for Severe Emphysema: A Systematic Review and Meta-Analysis of Individual Participant Data. Respiration. 2022;101(7):697-705.

Santos, M.F. and P. Reis-Pina, Palliative care interventions in chronic respiratory diseases: A systematic review. Respiratory Medicine, 2023. 219.

Schneeberger T, Dennis CJ, Jarosch I, Leitl D, Stegemann A, Gloeckl R, Hitzl W, Leidinger M, Schoenheit-Kenn U, Criée CP, Koczulla AR, Kenn K. High-intensity non-invasive ventilation during exercise-training versus without in people with very severe COPD and chronic hypercapnic respiratory failure: a randomised controlled trial. BMJ Open Respir Res. 2023 Nov 22;10(1):e001913. 

Sehdai YR, Awan H, Roy P, Chowdhury F, Siddiq A, Shrestha S, Singh H, Chapagain S, Khanal S, Kadariya S, Rayamajhi S, Shreshtha A, Shrestha A, Ahmed MA, Kazimuddin N, Khan TMA, Singh K, Waheed I, Steff RT. Endobronchial Zephyr valves for bronchoscopic lung volume reduction for severe emphysema: a systematic review and meta-analysis. Ann Med Surg (Lond). 2025 Jun 16;87(7):4467-4475

Shaw, G., et al., Are COPD self-management mobile applications effective? A systematic review and meta-analysis. npj Primary Care Respiratory Medicine, 2020. 30(1).

Shen, G., et al., Effects of long-term non-invasive ventilation in stable chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review of 16 randomized controlled trials. International Journal of Clinical and Experimental Medicine, 2016. 9(2): p. 468-484.

Shnaigat, M., S. Downie, and H. Hosseinzadeh, Effectiveness of Health Literacy Interventions on COPD Self-Management Outcomes in Outpatient Settings: A Systematic Review. Copd: Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease, 2021. 18(3): p. 367-373.

Steindal, S.A., et al., Non-invasive ventilation in the care of patients with chronic obstructive pulmonary disease with palliative care needs: a scoping review. BMC Palliative Care, 2024. 23(1): p. 27.

Struik FM, Lacasse Y, Goldstein R, Kerstjens HA, Wijkstra PJ. Nocturnal non-invasive positive pressure ventilation for stable chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database Syst Review 2013; 6: CD002878.

Sunjaya, A.P., et al., Efficacy of self-management mobile applications for patients with breathlessness: Systematic review and quality assessment of publicly available applications. Respiratory Medicine, 2022. 201.

Suzuki et al. A randomized, placebo-controlled trial of acupuncture in patients with chronic obstructive pulmonary disaese. Arch Intern Med 2012; 172: 878-886.

Swan F, English A, Allgar V, Hart SP, Johnson MJ. The Hand-Held Fan and the Calming Hand for People With Chronic Breathlessness: A Feasibility Trial. J Pain Symptom Manage 2019a; 57(6): 1051-1061.e1.

Swan F, Newey A, Bland M, et al. Airflow relieves chronic breathlessness in people with advanced disease: An exploratory systematic review and meta-analyses. Palliat Med. 2019b; 33(6): 618-633.

Tan SB, Liam CK, Pang YK, Leh-Ching Ng D, Wong TS, Wei-Shen Khoo K, et al. The Effect of 20-Minute Mindful Breathing on the Rapid Reduction of Dyspnea at Rest in Patients With Lung Diseases: A Randomized Controlled Trial. Journal of Pain and Symptom Management. 2019;57(4):802-8. 

Uronis H, McCrory DC, Samsa G, Currow D, Abernethy A. Symptomatic oxygen for non-hypoxaemic chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2011; 6(6): CD006429.

Vaes AW, Meijer K, Delbressine JM, et al. Efficacy of walking aids on self-paced outdoor walking in individuals with COPD: A randomized cross-over trial. Respirology. 2015; 20(6): 932-939.

Vazquez-Gandullo, E., et al., Inspiratory Muscle Training in Patients with Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) as Part of a Respiratory Rehabilitation Program Implementation of Mechanical Devices: A Systematic Review. International Journal of Environmental Research & Public Health [Electronic Resource], 2022. 19(9): p. 03.

von Trott P, Oei SL, Ramsenthaler C. Acupuncture for Breathlessness in Advanced Diseases: A Systematic Review and Meta-analysis. J Pain Symptom Manage. 2020 Feb;59(2):327-338.e3.

Wang, T., et al., Effectiveness of disease-specific self-management education on health outcomes in patients with chronic obstructive pulmonary disease: An updated systematic review and meta-analysis. Patient Education & Counseling, 2017. 100(8): p. 1432-1446.

Wenzel, D., et al., Non-invasive advanced respiratory support in end-of-life care and symptom management: systematic review. BMJ supportive & palliative care, 2024. 13(e3): p. e547-e553.

Wiles, L., P. Cafarella, and M.T. Williams, Exercise training combined with psychological interventions for people with chronic obstructive pulmonary disease. Respirology, 2015. 20(1): p. 46-55.

Williams, M.T., K.N. Johnston, and C. Paquet, Cognitive Behavioral Therapy for People with Chronic Obstructive Pulmonary Disease: Rapid Review. International Journal of Copd, 2020. 15: p. 903-919.

Wu LL, Lin ZK, Weng HD, Qi QF, Lu J, Liu KX. Effectiveness of meditative movement on COPD: a systematic review and meta-analysis. Int. J Chron Obstruct Pulmon Dis 2018 Apr 17:13:1239-1250.

Xiang, G., et al., Non-invasive ventilation intervention during exercise training in individuals with chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review and meta-analysis. Annals of Physical & Rehabilitation Medicine, 2021. 64(6): p. 101460.

Xie, J., J. Guo, and B. Wang, Optimal Exercise Modalities and Doses for Alleviating Dyspnea Symptoms and Enhancing Exercise Capacity in Patients with Chronic Obstructive Pulmonary Disease: A Network and Dose-Response Meta-Analysis. Archives of Physical Medicine & Rehabilitation, 2025. 07: p. 07.

Yamaguchi T, Matsuda Y, Watanabe H, Kako J, Kasahara Y, Goya S, Kohara H, Mori M, Nakayama T; Japanese Society for Palliative Medicine (JSPM). Treatment Recommendation for Dyspnea in Patients with Advanced Disease: Revised Clinical Guidelines from the Japanese Society for Palliative Medicine. J Palliat Med. 2024 Oct;27(10):1404-1414.

Yamamoto S, Horita N, Imai R, Niitsu T. Surgical and Bronchoscopic Lung Volume Reduction for Severe Emphysema: A Systematic Review and Network Meta-analysis. Lung. 2025 Jan 6;203(1):22. 

Yang, Y., et al., The effects of pursed lip breathing combined with diaphragmatic breathing on pulmonary function and exercise capacity in patients with COPD: a systematic review and meta-analysis. Physiotherapy Theory & Practice, 2022. 38(7): p. 847-857.

Yohannes, A.M., et al., Management of Dyspnea and Anxiety in Chronic Obstructive Pulmonary Disease: A Critical Review. Journal of the American Medical Directors Association, 2017. 18(12): p. 1096.e1-1096.e17.

Yu S, Sun K, Xing X, et al. Fan Therapy for the Relief of Dyspnea in Adults with Advanced Disease and Terminal Illness: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. J Palliat Med. 2019; 22(12): 1603-1609.

Yu Y, Xiao W, Du LY, Li Y, Xiong C, Liang FR, Mao B, Fu JJ. Acupuncture for dyspnea and breathing physiology in chronic respiratory diseases: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Heliyon. 2024 May 16;10(10):e31176.

Yue D, Xie X, Chen G, Luo Z, Fan L, Sun D. Handheld fans for dyspnoea in respiratory failure: randomised controlled trial. BMJ Support Palliat Care. 2025 Feb 26;15(2):231-236

Yun, R., et al., How Breathing Exercises Influence on Respiratory Muscles and Quality of Life among Patients with COPD? A Systematic Review and Meta-Analysis. Canadian Respiratory Journal, 2021. 2021.

Zhang R, Zheng Z, Bian Y, Deng M, Herth FFJ, Hou G. Efficacy and safety of bronchoscopic lung volume reduction for chronic obstructive pulmonary disease: a systematic review and network meta-analysis. Expert Rev Respir Med. 2024 Aug;18(8):631-644. 

Zhang, F., et al., Effect of muscle training on dyspnea in patients with chronic obstructive pulmonary disease: A meta-analysis of randomized controlled trials. Medicine (United States), 2021. 100(9): p. E24930.

Zhu, Z., et al., Efficacy of exercise treatments for chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review. Journal of Bodywork & Movement Therapies, 2024. 38: p. 106-127.

Zisi, D., et al., The effectiveness of the active cycle of breathing technique in patients with chronic respiratory diseases: A systematic review. Heart & Lung, 2022. 53: p. 89-98.