Samenvatting Let op: dit is een samenvatting van de belangrijkste aanbevelingen uit de richtlijn; raadpleeg de betreffende modules van de richtlijn voor de volledige aanbevelingen, onderbouwing en aanvullende informatie.
Algemeen
Zet palliatieve zorg in als er sprake is van twee of meer van de volgende factoren:
het antwoord ‘nee’ op de ‘surprise question’: ‘Zou het mij verbazen wanneer deze patiënt in de komende 12 maanden komt te overlijden?’
klachten en/of problemen op lichamelijk, psychisch, sociaal en/of spiritueel gebied die ondanks optimale ziektegerichte behandeling onacceptabel zijn voor de patiënt en leiden tot afname van kwaliteit van leven
slechte lichamelijke toestand (ernstige beperking in activiteiten, ADL-afhankelijkheid, Karnofsky performance status ≤ 50)
ondergewicht, vastgesteld d.m.v. de volgende factoren:
lage BMI (<21 kg/m2) en/of
ongewenst gewichtsverlies van >5% in de laatste 6 maanden of >10% over een langere periode (>6 maanden) en/of
lage vetvrije massa-index (mannen <17 kg/m2, vrouwen <15 kg/m2)
ernstige dyspneu (MRC-score 5: te dyspnoïsch om uit huis te gaan of dyspneu tijdens aan- en uitkleden)
FEV1<30% van voorspeld
(start) chronisch gebruik van zuurstof of thuisbeademing
één of meer ziekenhuisopnames vanwege een longaanval per jaar
afwijzing voor longtransplantatie of bronchoscopische of chirurgische interventies ter vermindering van hyperinflatie
overbelaste mantelzorger
noodzaak tot verhuizing of aanpassing van de woning.
Besteed aandacht aan alle dimensies van het ziek zijn: fysiek, psychisch, sociaal en spiritueel. Ga daarbij uit van een interdisciplinaire benadering. Verleen basale palliatieve zorg op al deze gebieden. Signaleer tijdig klachten en problemen waarvoor consultatie en/of verwijzing noodzakelijk is.
Voer regelmatig (ten minste jaarlijks en zo nodig vaker) een gesprek om (het begrip van) de situatie, de (gezondheids-)vaardigheden en de wensen van patiënt en naasten te evalueren. Ga tijdens het gesprek in op de symptomen en de betekenis daarvan voor het fysiek, psychisch, sociaal en spiritueel functioneren. Besteed daarbij ook aandacht aan de ziektelast. Exploreer gedachtes en wensen van de patiënt ten aanzien van de toekomst en behandeldoelen. Bespreek, indien mogelijk en gewenst, de prognose.
Zet ziektegerichte behandeling gericht op verlichting van symptomen zo lang mogelijk door.
Zet symptoomgerichte palliatie in als de klachten voor de patiënt onacceptabel zijn en/of als er klachten of problemen op psychisch, sociaal of spiritueel gebied zijn ondanks optimale ziektegerichte behandeling.
Let bij palliatie in de stervensfase op belastende symptomen en signalen en richt het handelen vooral op comfort en verlichting van lijden en verbetering van de kwaliteit van sterven.
Betrek de mantelzorger en naasten actief in de zorg. Besteed aandacht aan de (gezondheids-)vaardigheden, draagkracht, draaglast, waarden, wensen en behoeften van de mantelzorger en naasten, zowel tijdens het ziekteproces als na het overlijden.
Vraag bij moeilijk behandelbare symptomen en/of complexe problemen advies aan deskundigen of een gespecialiseerd team palliatieve zorg en/of verwijs naar gespecialiseerde zorgverleners.
Ga tijdig het gesprek over PZP aan met de patiënt, en betrek de naasten erbij. Gebruik voor het juiste moment de eerder aangegeven criteria en signalen van patiënten.
Onderwerpen die in een gesprek aan de orde kunnen komen zijn:
nagaan wat de patiënt weet van zijn ziekte en welke verwachtingen hij heeft
crisissituaties (onder andere refractaire symptomen)
wilsverklaring
wettelijke vertegenwoordiging in de situatie van (acute) verslechtering en wilsonbekwaamheid
levenseindebeslissingen
nazorg
Leg gemaakte afspraken over PZP vast in het dossier en in het individueel zorgplan.
Communiceer en evalueer minimaal jaarlijks en zo nodig vaker met patiënt en naasten om (levens)doelen en keuzes van de patiënt bij te stellen.
Zorg voor minimaal eenmaal per jaar onderlinge communicatie tussen betrokken zorgverleners in eerste en/of tweede lijn over het verloop van de behandeling en eventuele wijziging van medicatie, behandelafspraken en zorg.
Maak na ziekenhuisopname, ontslag uit poliklinische controle, of na een PZP-gesprek de gemaakte beleidsafspraken en wensen rondom het levenseinde van de patiënt bekend bij de overige zorgverleners. Draag in ieder geval schriftelijk en bij voorkeur ook telefonisch over aan de huisarts of specialist ouderengeneeskunde. Andersom draagt ook de huisarts of specialist ouderengeneeskunde de gemaakte beleidsafspraken en wensen rondom het levenseinde schriftelijk of bij voorkeur ook telefonisch over aan de tweede lijn.
Spreek met de patiënt af wie zijn centrale zorgverlener is en bied een vaste gespecialiseerde verpleegkundige aan.
De centrale zorgverlener stelt samen met de patiënt een individueel zorgplan op.
Stel het individueel zorgplan in ieder geval jaarlijks bij, maar zo nodig vaker.
Meld een patiënt met gevorderde COPD, die in aanmerking komt voor palliatieve zorg, aan als zorg-patiënt bij de Huisartsenpost.
Het team van betrokken zorgverleners overlegt, met input van patiënt en naasten, op vaste momenten en zo nodig ad hoc om het welzijn van de patiënt en de zorg te evalueren. De afspraken in het individuele zorgplan worden in ieder geval jaarlijks en zo nodig vaker herzien. In de eerste lijn vindt dit overleg bij voorkeur plaats in een PaTz-groep of een ander vergelijkbaar multidisciplinair overleg. In de tweede lijn vindt dit overleg bij voorkeur plaats in een (palliatief) multidisciplinair overleg, waarvoor de huisarts ook uitgenodigd kan worden.
Zorg voor afgestemde voorlichting binnen de zorgsetting; herhaal deze regelmatig en bij veranderingen in de situatie.
Geef patiënt en naasten adequate informatie en instructie over oorzaken van, behandeling van en omgaan met (aanvalsgewijze) dyspneu.
Check kennis en begrip van patiënt en naasten over de ziekte in het huidige stadium.
Bespreek het volgende met de patiënt:
leefregels en niet-medicamenteuze maatregelen die symptomen kunnen voorkomen of verlichten;
waar nodig, de rol van zuurstof;
adviezen over medicatiegebruik;
hoe te handelen en wanneer hulp te zoeken, bijvoorbeeld bij een longaanval;
hoe fysieke activiteit en mobiliteit ondersteund kunnen worden.
Wijs op de mogelijkheid van meetinstrumenten en geef uitleg over het gebruik.
Wijs waar nodig op ondersteuning door:
lotgenoten;
de praktijkondersteuner huisartsenzorg;
fysiotherapeut;
gespecialiseerd eerstelijns longverpleegkundige;
ergotherapeut;
logopedist;
diëtist;
apotheker of apothekersassistent;
maatschappelijk werk, psycholoog of POH-GGZ;
mantelzorgondersteuning;
geestelijk verzorger.
Ga na of de patiënt bang is om te stikken en geef hierover uitleg.
Maak rookverslaving, stigma en schuldgevoelens bespreekbaar. Bespreek stoppen met roken en bied hierbij passende hulpmiddelen aan.
Bespreek:
verwachtingen, hoop en angst over de toekomst;
wensen rond ziekenhuisopname, reanimatie en eventuele beademing;
Ga tijdig het gesprek aan over het levenseinde. Bespreek daarbij scenario’s rond overlijden en palliatieve sedatie bij refractaire dyspneu.
Ondersteun voorlichting met passend informatiemateriaal. Wijs patiënt en naasten op relevante websites.
Houd rekening met gezondheidsvaardigheden, digitale vaardigheden en sociaaleconomische en culturele achtergrond.
Angst en depressie
Ga bij iedere patiënt met COPD na of er sprake is van angstklachten of depressieve klachten en maak deze bespreekbaar.
Gebruik bij twijfel over de aanwezigheid van angst of depressieve klachten een screeningsinstrument zoals
bij angst: HADS of BAI;
bij depressie: HADS, BDI, GDS of PHQ-9.
Geef educatie over angst of depressie ter preventie van angst of depressie
Verwijs indien nodig naar een POH-GGZ, psycholoog of psychosomatisch fysiotherapeut.
Bij een indicatie voor medicamenteuze behandeling:
Bij angst: bij een levensverwachting >3 maanden bij voorkeur een SSRI en bij een levensverwachting <3 maanden een kortwerkend benzodiazepine.
Bij depressie: SSRI (1e keus) of een tricyclisch antidepressivum, afhankelijk van de aanwezigheid van (relatieve) contraindicaties en comorbiditeit, en potentiële bijwerkingen, eerdere ervaringen, prijs en voorkeur van de patiënt.
Sociaal
Inventariseer samen met patiënt en naasten wat voor hen van belang is als het gaat om de sociale zorgbehoeften en welke ondersteuning gewenst is.
Signaleer, inventariseer en beoordeel de aard en ernst van zorgen, problemen en risico’s die patiënt en naasten ervaren.
Bespreek samen met patiënt en naasten wat de mogelijkheden en verwachtingen zijn van de mantelzorger.
Informeer de mantelzorger over de situatie van de patiënt en hoe hij hem daarin kan ondersteunen. Geef informatie over relevante ondersteuningsmogelijkheden
Maak, indien gewenst, de onderwerpen intimiteit en seksualiteit bespreekbaar met de patiënt en diens naaste.
Besteed aandacht aan de draagkracht, draaglast, waarden, wensen en behoeften van de mantelzorger en bied ondersteuning om mogelijke overbelasting te voorkomen of te verminderen.
Verleen nazorg aan naaste en/of mantelzorger om de periode van rouw en verliesverwerking goed te kunnen doorlopen.
Zingeving en spiritualiteit
Bespreek de spirituele dimensie met patiënt en naasten. De vragen uit het Diamant-model of van het Mount Vernon Cancer Network kunnen hierbij helpend zijn.
Heb daarbij aandacht voor:
zingeving en spiritualiteit
de relatie tussen progressie van de ziekte en het verslechteren van het spiritueel welbevinden
existentiële eenzaamheid
emotionele uitputting
het zorgen maken over de toekomst
angst voor de dood
verlies van hoop
verlies van waardigheid
Verwijs door wanneer u het idee hebt dat u patiënt en/of naasten niet de (spirituele) zorg kunt bieden waar zij recht op hebben, naar een geestelijk verzorger of iemand van de levensbeschouwelijke traditie van patiënt en naasten, tenzij bijzondere expertise (van bijvoorbeeld psycholoog of medisch maatschappelijk werker) aangewezen is, bijvoorbeeld bij een existentiële crisis.
Weeg bij niet-medicamenteuze behandeling haalbaarheid en zinvolheid af, rekening houdend met wens, verblijfplaats en levensverwachting.
Ademhalingsoefeningen
Overweeg verwijzing naar:
fysiotherapeut, ademtherapeut, longverpleegkundige of physician assistant voor ademhalingsoefeningen.
logopedist bij problemen met de adem-stemkoppeling.
ergotherapeut voor ademhalingsoefeningen, ademhalingsregulatie en houdingsadviezen.
Ontspanningsoefeningen en mind-body interventies
Wees terughoudend met het aanbevelen van ontspanningsoefeningen en mind-body interventies.
Andere fysiotherapeutische interventies
Overweeg verwijzing naar de fysiotherapeut voor training, oefentherapie, houdingsadvies, activiteitendosering en pacing.
Acupunctuur en acupressuur
Overweeg acupunctuur of acupressuur bij patiënten met COPD die daarvoor openstaan.
Hulpmiddelen bij het lopen
Overweeg een rollator ter vermindering van dyspneu tijdens het lopen. Bespreek de voordelen van en eventuele weerstanden tegen een rollator.
Schakel zo nodig een fysiotherapeut, oefentherapeut of ergotherapeut in.
Luchtbevochtiging
Wees terughoudend met het aanbevelen van luchtbevochtiging bij dyspneu.
Ventilator
Overweeg het gebruik van een handventilator gericht op het gezicht ter vermindering van dyspneu.
Zuurstof
Wees terughoudend met chronisch zuurstofgebruik uitsluitend ter bestrijding van dyspneu bij een levensverwachting van meer dan enkele maanden.
Overweeg een proefbehandeling met zuurstof bij ernstige dyspneu met hypoxemie, een levensverwachting van een week tot enkele maanden en onvoldoende effect van andere interventies. Continueer zuurstof alleen bij gebleken effect op de dyspneu.
Overweeg zuurstofsuppletie bij inspanning bij COPD met diepe desaturaties tijdens inspanning.
Overweeg een proefbehandeling met zuurstof bij plotselinge toename van dyspneu met hypoxemie.
Evalueer het effect van zuurstof op dyspneu en niet op saturatie of bloedgassen.
High-flow zuurstof
Wees terughoudend met langdurig gebruik van high-flow zuurstof.
Overweeg tijdelijke high-flow zuurstof bij acuut ontstane dyspneu met onvoldoende effect van standaardzuurstof.
Longvolumereductie
Overleg laagdrempelig met een centrum voor longvolumereductie over beoordeling voor chirurgische of bronchoscopische longvolumereductie bij gevorderd COPD met hyperinflatie en emfyseem.
Niet-invasieve beademing
Verwijs patiënten met hypercapnisch chronisch respiratoir falen naar een centrum voor thuisbeademing voor beoordeling van niet-invasieve beademing.
Uitzuigen
Overweeg uitzuigen alleen bij een tracheacanule met veel of taai sputum.
Psychologische ondersteuning
Overweeg cognitieve gedragstherapie ter vermindering van dyspneu, vooral bij angst of somberheid.
Opioïden
Overweeg bij een opioïd-naïeve patiënt met aanvalsgewijze dyspneu ondanks optimale behandeling een kortwerkend opioïd, bij voorkeur morfine.
Pas dit alleen toe bij aanvallen die langer dan 30 minuten duren of voorspelbaar zijn.
Beoordeel het effect van een kortwerkend opioïd na één week.
Staak de behandeling bij uitblijven van effect.
Overweeg bij goed effect en gebruik ≥4 keer per dag een onderhoudsbehandeling met langwerkende morfine.
Overweeg rotatie naar morfine bij goed effect van kortwerkend morfine en frequent gebruik daarvan.
Overweeg bij gebruik van een langwerkend opioïd voor pijn een kortwerkend opioïd voor dyspneu.
Start bij dyspneu in de stervensfase opioïden volgens de richtlijn Zorg in de stervensfase (link).
Wees terughoudend met direct starten van langwerkende opioïden voor dyspneu.
Overweeg om bij een onderhoudsbehandeling met een ander langwerkend opioïd dan morfine, een goed effect van kortwerkend morfine op dyspneu en frequent (vier of meer keer per 24 uur) gebruik van kortwerkend morfine de onderhoudsbehandeling te roteren naar morfine.
Overweeg een kortwerkend opioïd bij acute verslechtering van dyspneu, bijvoorbeeld door COPD-longaanval, pneumonie of astma cardiale.
Overweeg bij contra-indicatie of ernstige bijwerkingen van morfine een ander kortwerkend opioïd.
Corticosteroïden
Overweeg corticosteroïden (dexamethason of prednison) bij kanker en dyspneu alleen bij pneumonitis door radiotherapie of systemische therapie, vena-cava-superiorsyndroom, lymfangitis carcinomatosa of luchtwegobstructie door tumor.
Staak corticosteroïden bij uitblijven van effect na één week.
Verlaag bij effect de dosering corticosteroïden naar de laagst effectieve dosis.
Benzodiazepines, SSRI’s en antidepressiva
Overweeg benzodiazepines of SSRI’s alleen bij dyspneu gepaard gaand met angst.
Overweeg antidepressiva alleen bij dyspneu gepaard gaand met depressie.
Droge prikkelhoest
Bespreek het staken van roken met de patiënt.
Behandel (indien aanwezig en mogelijk) uitlokkende factoren:
comorbiditeit (bijvoorbeeld hartfalen, longkanker) als oorzaak van het hoesten
Start symptomatische behandeling als het hoesten leidt tot (verergering van) andere klachten en/of als het impact heeft op de kwaliteit van leven:
Overweeg verwijzing naar een logopediste voor hoestonderdrukkende behandeling.
Bij onvoldoende effect van bovengenoemde maatregelen:
Overweeg een behandeling met SR morfine 2dd 10 mg en/of IR zo nodig 5 mg.
Overweeg SR oxycodon 2dd 5 mg en/of IR zo nodig 5 mg bij contra-indicatie voor morfine.
Overweeg fentanyl transdermaal 12 mcg/uur indien orale toediening van morfine of oxycodon niet gewenst of mogelijk is.
Overweeg bij onvoldoende effect van sterk werkende opioïden gabapentine of pregabaline p.o., verneveld cromoglycaat of lidocaine, of een SSRI (paroxetine of sertraline).