Humor en palliatieve zorg

Marcellino Bogers

Aan het bed van een stervende leer je snel wat echt van waarde is. Woorden schieten vaak tekort, stilte kan zwaar worden en verdriet hangt soms tastbaar in de kamer. In die momenten ontdekte ik iets wezenlijks: je kunt het lijden niet voortdurend recht in de ogen blijven aankijken. Er is af en toe lucht nodig. Humor is die lucht. Een reddingsboei, voor de patiënt én voor de zorgverlener.

Dat besefte ik ooit tijdens een nacht waken bij mijn stervende schoonmoeder. Na een drukke werkweek moest ik vechten tegen de slaap. Blijkbaar verloor ik het even, want ik schrok wakker en voelde me betrapt. Ze keek me aan, glimlachte en zei zacht: ‘Het duurt lang hè?’ We lachten samen. Heel even waren angst en verdriet naar de achtergrond verdwenen.

In de palliatieve zorg wordt humor vaak met argwaan bekeken. Alsof het niet past bij ernst, afscheid en dood. Maar wie goed kijkt, ziet iets anders. Patiënten kunnen zich niet vierentwintig uur per dag overgeven aan het onvermijdelijke einde. Ze zoeken afleiding, lichtheid, een moment waarop ze weer even mens zijn en niet alleen patiënt. Een kwinkslag, een milde grap of een ondeugende opmerking kan dan meer betekenen dan duizend goedbedoelde woorden.

Godfried Bomans verwoordde het treffend: humor is overwonnen droefheid. Dat zie je terug aan het bed. Humor ontkent het verdriet niet, maar maakt het draaglijk. Het verzacht spanning, vermindert angst en schept verbinding. Niet door harde grappen, maar door kleine, menselijke momenten. Humor vraagt geen moppentrommel, maar aandacht, zelfkennis en gevoel voor timing.

Opvallend genoeg zijn het vaak niet de patiënten die moeite hebben met humor, maar hun omgeving. Familieleden en soms ook zorgverleners zijn bang dat het ongepast is.

Terwijl de patiënt zelf vaak al verder is in de acceptatie. Een grap over de uitvaart, een lichte opmerking over het leven dat achter hen ligt, het zijn vaak pogingen om regie te houden, om het laatste stukje eigenheid vast te houden.

Humor in de palliatieve zorg is geen vlucht uit de realiteit. Het is een professionele, menselijke interventie die ruimte maakt waar het anders benauwd wordt. Het helpt ons om nabij te blijven, juist wanneer het zwaar is.

Want lachen is niet het tegenovergestelde van verdriet. Het is een manier om het te dragen.